Pazar alışverişinin püf noktaları: 10 adımda rehber

İyi bir pazar alışverişi on adımda özetlenebilir: pazarın gününü ve yerini önceden bilin, bir liste hazırlayın, mevsiminde olan ürüne yönelin, her tezgâhta etiketi, künyeyi ve tanıtım levhasını okuyun, tartıyı izleyin, ürünü seçerken çürük ve eziği ayırın, çabuk bozulanı en sona bırakın, bez torba ya da çekçek götürün, bir sorun olursa haklarınızı bilin ve eve dönünce ürünü doğru yıkayıp saklayın. Bu adımların her birinin dayanağı ya Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'te ya da Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Beslenme Rehberi'ndedir.

1. Günü ve yeri önceden bilin

Pazarların kuruluş günü ile açılış ve kapanış saatlerini belediye encümeni belirler; saatler mevsim şartlarına ve yöresel ihtiyaçlara göre değişebilir (Yönetmelik md. 9). Sitenin kaynak verisinde (Hal Kayıt Sistemi ve belediye açık verisi) 63 ilden 2.531 pazar kaydı var. Bu kayıtlara göre pazarların haftalık dağılımı şöyledir:

Gün	Kurulan pazar sayısı
Pazartesi	344
Salı	368
Çarşamba	401
Perşembe	378
Cuma	448
Cumartesi	424
Pazar	379

Bir pazar haftada birden fazla gün kurulabildiği için toplamlar kayıt sayısından fazladır. Kendi ilinizdeki pazarları gün gün pazarlar sayfasından, örneğin çarşamba kurulan pazarları ya da İstanbul'da cumartesi kurulan pazarları seçerek görebilir, haftalık pazar takvimi aracıyla takviminize ekleyebilirsiniz.

2. Liste hazırlayın

Türkiye Beslenme Rehberi'nin sürdürülebilir alışveriş önerilerinden biri, alışverişe çıkmadan önce liste hazırlamak ve ihtiyaçtan fazlasını almamaktır. Hane büyüklüğünüze ve aya göre bir liste için pazar alışveriş listesi aracını kullanabilirsiniz. Listeyi yaparken pazarın hangi ürün grubuna ayrıldığına da bakın: sitenin verisinde bazı pazarlar sebze-meyve, bazıları giyim ve tuhafiye pazarı olarak işaretlidir. Örneğin Konya Selçuklu'daki Binkonut'ta sebze pazarı pazartesi, tuhafiye pazarı perşembe günü ayrı ayrı kurulur. Bu ayrım için sebze-meyve pazarları ve giyim ve tuhafiye pazarları listelerine bakabilirsiniz.

3. Mevsimindekine yönelin

Rehber yerel ve mevsiminde olan meyve ve sebzeyi, turfanda olmayanları tercih etmeyi önerir ve ay ay bir mevsim listesi verir. Hangi ürünün hangi ay halde işlem gördüğünü İzmir Toptancı Hali'nin açık verisiyle hazırladığımız mevsim takvimi rehberlerinde bulabilirsiniz. Oradaki fiyatlar toptan fiyattır, pazardaki perakende fiyat değildir; ama ürünün bol ve ucuz olduğu dönemi gösterir. Örneğin Eylül 2026'da İzmir hal bülteninde 101 ürün fiyatlandı: 61 sebze, 33 meyve ve 7 ithal ürün. Bültenin en ucuz kalemleri arasında karpuz (kilogramı ortalama 8,5 TL), salçalık domates (11,5 TL) ve kavun (15,3 TL) vardı; bunlar toptan fiyatlardır.

4. Etiketi, künyeyi ve levhayı okuyun

Yönetmelik her mal çeşidi için Ek-3'e uygun fiyat etiketi ister; etikette satış fiyatı, satış birimi, malın adı, türü (geleneksel, iyi tarım, organik), cinsi ve üretim yeri bulunur (md. 20). Ürünün kaynağını gösteren künye kasa ya da ambalaj üzerinde ya da tezgâhın görünür bir yerinde durur (md. 18). Tezgâhın numarasını ve satıcının pazarcı mı üretici mi olduğunu gösteren tanıtım levhası da görünür bir yere asılır (md. 17/1-a). Ayrıntılar fiyat etiketi ve künye rehberinde.

Kapalı mı açık mı, üretici tezgâhı var mı?

Sitenin kaynak verisindeki 2.531 kaydın 422'si üstü kapalı pazar olarak işaretli; yağmurlu ya da çok sıcak günlerde bu pazarlar alışverişi kolaylaştırır. Tüm kapalı pazarlar kapalı pazar yerleri listesinde. Ayrıca Yönetmelik, semt pazarlarındaki satış yerlerinin en az yüzde yirmisinin üreticilere ayrılmasını ister (md. 11/5); üreticiler pazarda yalnızca kendi ürettikleri sebze ve meyveyi satabilir (md. 19/2). Tezgâhın üretici mi pazarcı mı olduğunu tanıtım levhasından anlayabilirsiniz. Yalnızca üreticilerin satış yaptığı pazarlar ise üretici pazarları listesinde.

5. Tartıyı izleyin

Satıcı muayeneli, damgalı elektronik terazi kullanır ve ekranı size dönük koyar (md. 21). Kap ya da kasayla tartılan üründe dara düşülmek zorundadır (Fiyat Etiketi Yönetmeliği md. 9/2). Şüphede pazarın giriş ya da çıkışındaki kontrol tartısını kullanın (Yönetmelik md. 6/7). Bkz. terazi ve tartı hakları.

6. Ürünü seçerken

Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre çürük, çamurlu ve böcek yeniği olan meyve ve sebze satın alınmamalı, ezik olanlar bir an önce tüketilmelidir. Kırık, çatlak ya da kirli yumurta alınmamalıdır. Sağlık Bakanlığı'nın "Okullar İçin Gıda Güvenliği" rehberi de sebzenin taze, sağlam ve sık dokulu, yeşil yapraklıların körpe görünüşlü, meyvenin ise sert, diri ve lekesiz olmasına bakılmasını önerir. Satıcı da malları gıda güvenilirliğine, kalite ve standardına uygun sunmak, aynı kaba farklı kalitede ya da yazılı olandan az mal koymamak zorundadır (Yönetmelik md. 19/3). Tezgâhta ürünü görmek ve seçmek istediğinizi nazikçe söylemek iki tarafın da işini kolaylaştırır.

7. Sıralamayı doğru yapın

Rehber, çabuk bozulan et, tavuk ve balık ile dondurulmuş gıdaların alışverişin sonunda alınmasını, bunların çiğ tüketilecek gıdalarla temasının önlenmesini ve en fazla iki saat, sıcak havalarda en fazla bir saat içinde buzdolabına konulmasını önerir. Sebze-meyvede de ağır ve dayanıklı ürünleri (patates, soğan, kabak) önce, kolay ezilenleri (domates, şeftali, çilek) sona bırakmak taşımayı kolaylaştırır.

8. Torbanızı götürün

Yönetmelik pazardaki malların kese kâğıdına ya da doğada çözünebilen veya bezden yapılmış poşetlere konularak satılmasını ister (md. 19/4). Türkiye Beslenme Rehberi de plastik poşet ve kese kâğıdı yerine tekrar kullanılabilen bez poşet ve alışveriş çantalarını önerir. Kurallar ve pratik öneriler pazara bez torba ve çekçek rehberinde.

9. Sorun olursa

Etiket fiyatıyla istenen fiyat farklıysa tüketici lehine olan uygulanır (6502 s. Kanun md. 54/2). Ayıplı çıkan malda iade, bedelden indirim ya da değişim isteyebilirsiniz (md. 11). Önce satıcıya, sonra pazar yerindeki zabıta bürosuna başvurun; Yönetmelik her pazar yerinde zabıta bürosu bulunmasını zorunlu tutar (md. 6). Hakem heyeti ve diğer yollar pazarda tüketici hakları rehberinde.

10. Eve dönünce

Sebzeyi önce ayıklayıp sonra yıkayın; meyveyi gerekirse fırçalayıp suda bekletin, durulayıp kurulayın. Rehberdeki saklama tablosu meyve ve sebze için 0–12 °C aralığını verir; yumurta buzdolabında yıkanmadan saklanır. Ayrıntılar sebze ve meyve nasıl yıkanır ve saklanır rehberinde.

Kısa kontrol listesi

Adım	Soru	Dayanak
Gün ve saat	Pazar bugün kuruluyor mu, saat kaçta kapanıyor?	Yönetmelik md. 9
Liste	Neye ihtiyacım var?	TÜBER 2022
Mevsim	Bu ürün şu an mevsiminde mi?	TÜBER 2022 mevsim listesi
Etiket	Birim, cins, tür, üretim yeri yazıyor mu?	Yönetmelik md. 20, Ek-3
Künye ve levha	Kasa üstünde künye, tezgâhta levha var mı?	Yönetmelik md. 17, 18
Tartı	Ekran bana dönük mü, dara düşüldü mü?	Yönetmelik md. 21; Fiyat Etiketi Yön. md. 9
Seçim	Çürük, ezik, çatlak var mı?	TÜBER 2022
Sıralama	Çabuk bozulanı sona bıraktım mı?	TÜBER 2022
Torba	Bez torbam yanımda mı?	Yönetmelik md. 19/4
Saklama	Eve gelince neyi buzdolabına koyacağım?	TÜBER 2022 Tablo 6.2

Nereden başlamalı?

İlk kez gideceğiniz bir şehirde ya da semtte il sayfaları iyi bir başlangıçtır; örneğin İzmir'deki pazarlar ya da Bursa'daki pazarlar. Sitenin kaynak verisine göre İstanbul Kadıköy'deki Acıbadem Pazarı perşembe, İstanbul Beşiktaş'taki 4.Levent Pazarı salı, İzmir Konak'taki Alsancak Pazar Yeri pazar, Ankara Çankaya'daki Dikmen Pazar Yeri çarşamba ve Konya Selçuklu'daki Hocacihan Semt Pazarı pazartesi günü kurulur. Terimler için semt pazarı ve künye sözlük maddelerine bakabilirsiniz.