Pazarda fiyat etiketi ve künye nasıl okunur?

Pazardaki bir fiyat etiketini okurken altı bilgiye bakarsınız: satış fiyatı, satış birimi, malın adı, malın türü (geleneksel, iyi tarım ya da organik tarım), malın cinsi ve üretim yeri. Bu alanlar Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 20. maddesi ve Ek-3'teki örnek etiketle belirlenmiştir. Künye ise etiketten ayrı bir belgedir: ürünün hangi üreticiden, hangi ilden, ne miktarda geldiğini gösteren ve Hal Kayıt Sistemi üzerinden basılan belge ya da barkodlu etikettir. Etiket size "ne kadara" sorusunun cevabını, künye "nereden ve kimden" sorusunun cevabını verir.

Ek-3'e göre pazar fiyat etiketinin alanları

Yönetmeliğin ekindeki örnek etiket iki bölümden oluşur. Üst bölümde büyük kutular hâlinde satış fiyatı ve satış birimi yer alır. Alt bölüm "mala ilişkin bilgiler" başlığını taşır ve dört kutuya ayrılır. Etiketin en altındaki dipnot da doldurulması gereken bir satırdır.

Alan	Ne yazılır	Nasıl okunur
Satış fiyatı	Tüm vergiler dâhil fiyat	Ödeyeceğiniz tutar; birime göre okunur
Satış birimi	Kilogram, adet, bağ, paket ya da kutu	Fiyatın neyin karşılığı olduğunu gösterir
Malın adı	Domates, mandalina, maydanoz…	Ürünün kendisi
Malın türü	Geleneksel / İyi Tarım / Organik Tarım kutusu işaretlenir	Üretim biçimi; sertifikalı üretimi ayırt eder
Malın cinsi	Çeşit ya da tip (ör. salkım, sivri, Starking)	Aynı üründe çeşidi ayırır
Üretim yeri	Ürünün geldiği yer	Menşe bilgisi
Dipnot	Toplam kaç kg/adet/bağ mal için, hangi pazarcı ya da üretici tarafından düzenlendiği	Etiketin hangi partiye ait olduğunu gösterir

"Malın türü" kutusu özellikle önemlidir. Etikette "iyi tarım" ya da "organik tarım" işaretliyse bu, ürünün ilgili sertifika sistemine göre üretildiği beyanıdır. Organik ürünlerin satıldığı semt pazarlarında Yönetmelik'in 19/6. maddesi gereği sertifikasız mal satılamaz; örneğin sitenin kaynak verisinde organik pazar olarak kayıtlı Feriköy Lalaşahin Organik Cumartesi Pazarı ya da İzmir Karşıyaka'daki Ekopazar İzmir Organik Ürünler Pazarı bu kurala tabidir. Organik pazarın ayrıntıları için organik pazar rehberine bakabilirsiniz.

Etiket nasıl yazılmalı: madde 20'nin dört kuralı

Yönetmelik yalnızca etiketin içeriğini değil, yazılış biçimini de düzenler:

1. Her mal çeşidi için ayrı etiket. Tezgâhta üç çeşit domates varsa üç ayrı etiket bulunur (md. 20/1).
2. Kalıcı yazı, düzeltme yok. Etiketler mürekkepli ya da tükenmez kalemle doldurulur; üzerinde kazıntı ya da karalama yapılamaz ve tüketiciyi yanıltan ifade kullanılamaz (md. 20/2).
3. Tam birim. Satış birimi olarak yalnızca kilogram, adet, bağ, paket ya da kutu yazılır ve birimde küsurat kullanılmaz (md. 20/3). "500 gram" ya da "yarım kilo" gibi bir birim bu kurala uymaz; fiyat bir kilogram ya da bir adet için yazılır.
4. Resmî form. Etiketleri belediye ya da belediyenin uygun gördüğü meslek kuruluşu bastırıp dağıtır (md. 20/4).

Etiket kuralına aykırılık yaptırımsız değildir. Yönetmelik'in 26. maddesine göre malların etiketlenmesine ilişkin kurallara bir takvim yılı içinde iki kez uymayan satıcı, belediye encümeni kararıyla bir aya kadar faaliyetten men edilebilir.

Genel fiyat etiketi kuralları pazarda da geçerli

Pazar Yönetmeliği etiketin 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'a göre düzenleneceğini söyler. Bu kanun yürürlükten kalkmıştır; 6502 sayılı yeni kanunun 86. maddesi eski kanuna yapılan atıfların kendisine yapılmış sayılacağını belirtir. Dolayısıyla 6502 sayılı Kanun'un 54. maddesi ve buna dayanan Fiyat Etiketi Yönetmeliği pazar alışverişinde de yol göstericidir. Bu yönetmelikten pazarda işinize yarayacak dört hüküm şunlardır:

• Açıkta satılan malda birim fiyat yeterlidir. Tartılarak satılan sebze ve meyvede etikette satış fiyatı yerine birim fiyatın, yani kilogram fiyatının yazılması yeterlidir (md. 5/5).
• Dara düşülür. Ekim 2025'te yapılan değişiklikle açık hâlde satılan ürünün net miktarı belirlenirken daranın düşülmesi zorunlu hâle geldi (md. 9/2). Yönetmelik darayı, malın birlikte tartıldığı kabın ağırlığı olarak tanımlar; plastik poşet, streç film ve kese kâğıdı gibi birim fiyatı etkilemeyecek ambalajlar bu tanımın dışındadır (md. 4/1-o). Kasa ya da sepetle tartılan ürünlerde bu kural doğrudan sizi ilgilendirir.
• Fark varsa ucuz olan geçerli. Etiket fiyatı ile ödeme sırasında istenen fiyat arasında fark varsa tüketici lehine olan fiyat uygulanır (Kanun md. 54/2, Yönetmelik md. 10/1).
• İndirim etiketi. İndirimli satışta indirimli fiyatla birlikte önceki fiyat da gösterilir; meyve ve sebze gibi çabuk bozulan mallarda indirim oranı hesaplanırken indirimli fiyattan bir önceki fiyat esas alınır (md. 11/1).

Künye nedir ve etiketten farkı ne?

Künye, 5957 sayılı Kanun ile Pazar Yönetmeliği'nin 4. maddesinde tanımlanır: sebze ve meyvenin üretim yerini, cinsini, miktarını, hangi üreticiye ya da işletmeye ait olduğunu, varsa sertifika bilgilerini ve Bakanlığın uygun gördüğü diğer bilgileri içeren, sistem üzerinden basılan belge ya da barkodlu etikettir. Kısacası künye ürünün izlenebilirlik kaydıdır; fiyat bilgisi taşımaz.

Künyenin yeri de yönetmelikte bellidir (md. 18):

• Künye, sebze ve meyvenin üzerinde ya da kap ve ambalajının herkesin kolayca görebileceği bir yerinde bulunur.
• Ürün kasasından çıkarılıp tezgâha dökülmüşse künye, satış yerinin uygun ve görünür bir noktasında tutulur.
• Künye tahrif ya da taklit edilemez, üzerinde bilerek değişiklik yapılamaz ve yanıltıcı ifade içeremez.

Hal Kayıt Sistemi'nin internet sitesindeki "Sorgulamalar" menüsünde "Künye Sorgulama" başlığı yer alır. Künye numarasını not alırsanız ürünün sisteme nasıl bildirildiğini oradan kontrol etmeyi deneyebilirsiniz. Künyenin sisteme bildirilmesi süreci künye bildirimi rehberinde, terim olarak künye ise sözlükte anlatılıyor.

Tezgâhta 30 saniyelik kontrol listesi

Alışverişe başlamadan önce şu sırayla bakmak işinizi kolaylaştırır:

1. Tanıtım levhası: Satış yerinin numarasını ve kullanıcısının pazarcı mı üretici mi olduğunu gösteren levha (Ek-2) tezgâhta görünür bir yerde olmalıdır (md. 17/1-a).
2. Etiket–ürün eşleşmesi: Her çeşidin kendi etiketi var mı, etiket doğru kasanın önünde mi?
3. Birim: Fiyat kilogram için mi, adet ya da bağ için mi? Maydanoz, dereotu, nane gibi yeşilliklerde birim çoğu zaman bağdır.
4. Tür kutusu: Geleneksel, iyi tarım ya da organik; ödediğiniz fiyatın farkı bu bilgiyle anlam kazanır.
5. Üretim yeri: Aynı ürünün farklı tezgâhlarda farklı illerden gelmesi olağandır; etiket bunu karşılaştırmanızı sağlar.
6. Künye: Kasa üzerinde ya da tezgâhın görünür bir köşesinde.

Pazar günlerini planlarken haftalık pazar takvimi aracı işinize yarar. Örneğin Kadıköy'deki Göztepe Pazarı pazartesi, İzmir Konak'taki kapalı Hatay Pazar Yeri pazartesi, salı ve perşembe, Ankara Çankaya'daki Ayrancı Pazar Yeri çarşamba, cumartesi ve pazar günleri kurulur; üretici pazarlarından Bursa'daki Mudanya Çarşamba Pazarı ise adından da anlaşılacağı gibi çarşamba günü açıktır. Bu gün bilgileri sitenin kaynak verisinden (Hal Kayıt Sistemi ve belediye açık verisi) alınmıştır.

Etiketle ilgili sık yapılan okuma hataları

Birim ile satış fiyatını karıştırmak. Yönetmelik birden fazla birime izin verdiği için aynı ürün farklı birimle fiyatlanabilir; İzmir hal bülteninde bile ananas ve marul adetle, karpuz kilogramla, maydanoz bağla yer alır. İki tezgâhı karşılaştırırken önce birimleri eşitleyin.

"Tür" ile "cins"i karıştırmak. Tür kutusu üretim biçimini (geleneksel, iyi tarım, organik) gösterir; cins ise ürünün çeşidini. "Organik" yazısını cins satırında görmek, tür kutusunun işaretli olduğu anlamına gelmez.

Künyeyi fiyat belgesi sanmak. Künyede miktar ve üretici bilgisi vardır ama sizin ödeyeceğiniz fiyat yazmaz. Fiyatın dayanağı her zaman etikettir.

Toptan fiyatla perakende fiyatı karşılaştırmak. Hal bültenlerinde gördüğünüz fiyatlar toptan fiyattır; pazardaki etiket perakende fiyattır ve arada nakliye, fire, tahsis ücreti gibi kalemler vardır. Toptan ve perakende ayrımı için semt pazarı ile toptancı hal farkı rehberine, terimler için fiyat etiketi ve tanıtım levhası maddelerine bakabilirsiniz.