Organik pazar nedir, ürünün organik olduğu nasıl anlaşılır?

Organik pazar, belediyenin yalnızca organik ürün satışı için kurduğu semt pazarıdır ve burada sertifikası olmayan hiçbir mal satılamaz. Bir ürünün gerçekten organik olup olmadığını tezgâhtaki tabeladan değil, ürünün ya da kasanın üzerindeki etiketten anlarsınız: organik ürün logosu, "Organik" ibaresi, sertifikayı veren kuruluşun adı ile kod numarası ve bir sertifika numarası bulunmalıdır. Bu rehber, organik pazarın hukuki dayanağını, etiket okumayı ve sitenin verisindeki organik pazarları anlatıyor.

Organik pazarın hukuki tanımı

Organik pazar ayrı bir pazar türü değil, semt pazarının özel bir biçimidir. Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik madde 5/6, belediyelerin yalnızca organik malların satılacağı bir semt pazarı kurabileceğini açıkça öngörür. Aynı yönetmeliğin 11/4. maddesi bu pazarlardaki satış yerlerinin kimlere verileceğini sınırlar: tezgâh ancak organik ürün yetiştiren bir üreticiye ya da bu tür malları satan bir pazarcıya tahsis edilebilir. Madde 19/6 ise en kesin kuralı koyar: organik ürünlerin satıldığı semt pazarında, mevzuata göre sertifikalandırılmamış mal satışa konamaz.

Yani "organik pazar" adı, pazarda satılan her ürünün sertifikalı olmasını gerektiren bir yükümlülük getirir. Normal bir semt pazarında organik ürün satan bir tezgâh bulunabilir; ama o pazar organik pazar sayılmaz ve yanındaki tezgâhlar için sertifika şartı yoktur.

Organik ürünün kendisi ise 5262 sayılı Organik Tarım Kanunu'nda tanımlanır. Kanunun 3. maddesine göre organik ürün, organik tarım esaslarına uygun üretilmiş sertifikalı üründür; sertifika olmadan bir ürün yasal anlamda organik değildir. Aynı madde "organik", "ekolojik" ve "biyolojik" sözcüklerini eşdeğer sayar. Bu nedenle adında "ekolojik" geçen bir pazarda da aynı kurallar geçerlidir.

Sertifikayı kim verir?

Kanunun 5. maddesine göre organik tarımın kontrolü ve sertifikalandırılması Tarım ve Orman Bakanlığınca ya da Bakanlığın yetki verdiği kuruluşlarca yapılır. Bu kuruluşlar ancak Bakanlıktan çalışma izni aldıktan sonra faaliyet gösterebilir ve organik olmayan bir ürüne organik sertifikası veremez. Aynı madde, yetkili bir kuruluşça sertifikalandırılmamış ürünün "organik" adıyla satılamayacağını da hükme bağlar.

Üretici (kanundaki adıyla müteşebbis) bu kuruluşlardan biriyle sözleşme yapar; kuruluş tarlayı, kayıtları ve gerekirse ürün analizlerini kontrol eder, uygunsa sertifika düzenler (Kanun md. 6). Bakanlığın organik tarım sayfasında yetkili kontrol ve sertifikasyon kuruluşlarının (KSK) listesi ve bu kuruluşların sertifikaladığı müteşebbis listelerine bağlantılar yayımlanır. Tezgâhtaki bir ürünün etiketindeki kuruluş adını bu listede arayabilirsiniz.

Geçiş süreci ne demek?

Bir tarla bir gecede organik olmaz. Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik madde 8'e göre tek yıllık bitkilerde ekimden itibaren en az iki yıl, meyve ağacı gibi çok yıllık bitkilerde ise ilk organik hasattan önce üç yıllık bir geçiş süreci uygulanır. Bu dönemde alınan ürün "Organik tarım geçiş süreci ürünüdür" ifadesiyle satılabilir, fakat organik ürün logosu taşıyamaz (Yönetmelik md. 29). Tezgâhta "geçiş süreci" yazan bir etiket görürseniz, ürünün kontrol altında olduğunu ama henüz tam organik sayılmadığını bilirsiniz.

Organik etiket nasıl okunur?

Organik Tarım Yönetmeliği'nin 29. maddesi, yurt içinde üretilip satılan organik ürünün etiketinde neler bulunacağını sayar. Pazarda ürüne ya da kasasına baktığınızda aşağıdaki kontrol listesini kullanabilirsiniz:

Etikette aranacak bilgi	Dayanak	Ne işe yarar?
Organik ürün logosu (Yönetmelik Ek-10)	md. 29/1-b-2	Ürünün tam organik olduğunu gösterir; geçiş süreci ürününde bulunmaz
"Organik" ibaresi	md. 29/1-b-4	Ürünün yasal adı
Ürünün kime ait olduğu	md. 29/1-b-1	Üretici ya da işletmeyi tanımlar
Yetkilendirilmiş kuruluşun adı, logosu ve kod numarası	md. 29/1-b-3	Sertifikayı kimin verdiğini gösterir
Müteşebbis ya da ürün sertifika numarası	md. 29/1-b-3	Kuruluşun listesinde doğrulama yapmanızı sağlar

Aynı maddenin bir başka bendi, organik olmayan ürünlerde tüketicide organik izlenimi uyandıracak "bio", "biyo", "eco", "eko" ve "org" sözcüklerinin ön ek, son ek ya da tek başına kullanılmasını yasaklar. Kanunun 8. maddesi de organik logo ve etiketinin yalnızca organik ürünlerde kullanılabileceğini, yanıltıcı tanıtımın yasak olduğunu belirtir. Tezgâhta "doğal", "köy ürünü" ya da "ilaçsız" yazması ise tek başına bir sertifika anlamına gelmez; bu ifadeler organik ibaresinin yerini tutmaz.

Açıkta satılan ürünlerde etiket nerede?

Domates ya da elma gibi ürünler çoğu zaman kasadan çıkarılıp tezgâha dökülür. Bu durumda etiketi taşıyan ambalaj ortada olmayabilir. Pazar Yerleri Yönetmeliği madde 18/3, kaptan çıkarılarak satılan sebze-meyvenin künyesinin satış yerinde herkesin görebileceği bir noktada bulundurulmasını ister. Organik ürünlerin künyesinde, 5957 sayılı Kanun'daki tanıma göre varsa sertifika bilgisi de yer alır. Satıcıdan kasayı ya da künyeyi göstermesini istemeniz olağan bir taleptir. Künyenin nasıl okunduğunu künye sözlük maddesinde bulabilirsiniz.

Organik ürün hal kaydına girer mi?

Evet. 5957 sayılı Kanun'un 4. maddesi, 5262 sayılı Kanun kapsamında üretilen sertifikalı organik ürünleri toptancı haline bildirilmesi gereken mallar arasında sayar. Aynı kanunun 8. maddesine göre bildirimi yapılmış organik ürünlerden, Cumhurbaşkanı aksine karar vermedikçe hal rüsumu alınmaz. Bu bildirim, ürünün tarladan tezgâha kadar Hal Kayıt Sistemi'nde izlenebilmesini sağlar. Bildirim miktarının (100 kilogram, 150 adet ya da 50 bağ) altındaki perakende alışverişte ise tüketiciye bildirim yükümlülüğü düşmez. Sistemin nasıl işlediğini Hal Kayıt Sistemi ve künye rehberinde ayrıntılı anlattık.

Sitenin verisindeki organik pazarlar

Sitenin kaynak verisine göre (Hal Kayıt Sistemi / belediye açık verisi) resmî adında "organik" ya da "ekolojik" geçen altı pazar kaydı var. Bunlardan üçü Hal Kayıt Sistemi'nde "üretici pazarı" türünde kayıtlı. Organik sertifika denetimi bu sitenin kapsamı dışında; listeye alınma ölçütü yalnızca resmî kayıttaki addır.

Pazar	İl / ilçe	Gün	Kaynak
Feriköy Lalaşahin Organik Cumartesi Pazarı	İstanbul / Şişli	Cumartesi	Hal Kayıt Sistemi (üretici pazarı)
Organik Halk Pazarı	İstanbul / Kadıköy	Çarşamba	Hal Kayıt Sistemi (üretici pazarı)
Organik Pazarı	İstanbul / Küçükçekmece	Pazar	Hal Kayıt Sistemi (üretici pazarı)
Organik Pazar	İstanbul / Bakırköy	Cuma	Hal Kayıt Sistemi
Hasköy Organik Pazarı	İstanbul / Beyoğlu	Pazar	İBB Açık Veri
Ekopazar İzmir Organik Ürünler Pazarı	İzmir / Karşıyaka	Çarşamba	İzmir BB Açık Veri

Güncel liste her zaman organik ve ekolojik pazarlar listesinde tutulur. Kaynak kayıtlar değiştikçe bu tablo da değişebilir; pazara gitmeden önce ilgili pazar sayfasındaki gün bilgisini kontrol edin.

Organik pazara giderken pratik bilgiler

Organik pazarlar sayıca az olduğu için çoğu kişi başka bir semtten gelir. Birkaç pratik noktayı bilmek alışverişi kolaylaştırır:

• Günü doğrulayın. Tablodaki pazarların her biri haftada tek gün kuruluyor. Aynı gün yakınınızda başka hangi pazarların olduğunu görmek için Cumartesi pazarları gibi gün sayfalarına bakabilirsiniz.
• Etiketi sorun. Açıkta satılan üründe künyeyi ya da sertifika bilgisini görmek istemeniz hakkınızdır. Satıcının üretici mi pazarcı mı olduğunu tezgâhtaki tanıtım levhası gösterir.
• "Organik" ile "iyi tarım"ı karıştırmayın. İyi tarım uygulamaları da sertifikalı bir üretim modelidir, ancak organik tarımla aynı kurallara tabi değildir. Ayrıntı için iyi tarım uygulamaları maddesine göz atın.
• Fiyat etiketi yine zorunlu. Organik pazarda da her ürün çeşidi için fiyat etiketi kullanılır (Pazar Yerleri Yönetmeliği md. 20). Etiketin nasıl okunacağını fiyat etiketi sözlük maddesinde bulabilirsiniz.
• Tartıyı kontrol edin. Pazarın giriş ve çıkışlarında tüketicinin kullanabileceği elektronik tartı bulunması zorunludur (md. 6/7). Aldığınız ürünü orada yeniden tartabilirsiniz.

Şüphelendiğinizde ne yapabilirsiniz?

Organik pazarda sertifikasız ürün satıldığını düşünüyorsanız önce pazar yerindeki zabıta bürosuna başvurabilirsiniz; Pazar Yerleri Yönetmeliği madde 6, her pazar yerinde zabıta bürosu bulunmasını zorunlu tutar ve madde 24 denetim yetkisini belediyeye verir. Etiketteki kuruluşun gerçekten yetkili olup olmadığını ise Bakanlığın yetkili kuruluş listesinden kendiniz kontrol edebilirsiniz. Organik logosunun yanıltıcı kullanımı 5262 sayılı Kanun'un 8. maddesine aykırıdır ve Bakanlığın denetim alanına girer. Pazar yerindeki denetimin nasıl yürüdüğünü zabıta denetimi rehberinde anlattık.

Organik pazar yakınınızda yoksa, üretici pazarları da ürünü doğrudan üreticiden almanın bir yolu. Ancak üretici pazarında satılan ürünün organik sayılması için yine sertifika gerekir; "üreticiden" olmak ile "organik" olmak aynı şey değildir.