Rehber
Pazar yerinde zabıta neyi denetler, ceza nasıl kesilir?
Pazarda denetim yetkisi belediyededir ve devredilemez. Zabıta etiket, tartı, künye, yer ve temizlik kurallarını denetler; ceza kararını encümen verir.
Pazar yerinde denetim yetkisi belediyeye aittir ve bu yetkiyi yalnızca yetkili belediye personeli, pratikte zabıta kullanabilir; yetki hiçbir şekilde devredilemez. Zabıta; fiyat etiketini, damgalı elektronik teraziyi, künyeyi, satış yeri sınırlarını, temizliği ve saat kurallarını denetler, aykırılık görürse her eylem için ayrı bir tutanak düzenler. İdari para cezasına ise zabıta değil, belediye encümeni karar verir. Bu rehber, pazar denetiminin adımlarını ve yaptırımları mevzuattaki madde numaralarıyla özetliyor.
Denetim yetkisi kimde?
Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik madde 24/1, belediyelerin kendi yetki alanlarında pazar yerlerinde 5957 sayılı Kanun, bu yönetmelik ve Bakanlık düzenlemeleri çerçevesinde denetim yapmakla görevli ve yetkili olduğunu söyler. Madde 24/3 bu yetkinin münhasıran yetkili belediye personelince kullanılacağını ve devredilemeyeceğini ekler. Belediyeler pazarın işletilmesiyle ilgili bazı hizmetleri meslek kuruluşlarına ya da iştiraklerine gördürebilir (md. 5/8), ama denetim bu devrin dışında kalır.
Belediye personeli isterse kolluk kuvvetleri yardım sağlar (md. 24/2). Pazar yerlerinde zabıtaya yardımcı olmak üzere 5188 sayılı Kanun'a göre özel güvenlik hizmeti de alınabilir (md. 22/2); ancak özel güvenlik görevlisi denetim yetkisi kullanmaz, yalnızca yardımcı olur.
Ticaret Bakanlığı'nın yetkisi de saklıdır (md. 24/4). 5957 sayılı Kanun madde 17'ye göre Bakanlık denetim elemanları pazar yerlerinde her türlü inceleme yapabilir, gerekirse belediye zabıtasından yardım isteyebilir. Belediyeler ve satıcılar, denetim sonunda Bakanlığın verdiği talimatlara uymak zorundadır (md. 24/5).
Zabıtanın genel görevleri
Zabıtanın genel dayanağı 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 51. maddesidir: zabıta beldede esenlik, huzur, sağlık ve düzenin sağlanmasıyla görevlidir. Belediye Zabıta Yönetmeliği'nin 10. maddesi bu görevleri sayarken pazar açısından önemli olanları açıkça listeler:
- 5957 sayılı Kanun ve yönetmeliklerinin zabıtaya verdiği görevleri yapmak,
- ölçü ve tartı aletlerinin damgalarını kontrol etmek, damgasız ya da ayarı bozuk terazi ve kantarla satışı önlemek, bu konuda ölçü ve ayar memurlarına yardımcı olmak,
- izin verilmeyen yerlerin işgalini engellemek,
- cadde, sokak ve kaldırımlarda mevzuata ve sağlık şartlarına aykırı satış yapan seyyar satıcıları men etmek.
Aynı yönetmeliğin 11. maddesi zabıtaya, pazar ve panayır yerlerinde geliş-gidişi zorlaştıranları uyarma, uymayanlar hakkında yasal işlem yapma yetkisi verir.
Zabıta pazarda neleri kontrol eder?
Denetlenen kuralların büyük kısmı Pazar Yerleri Yönetmeliği'nin satış yerlerinin kullanımı ve satış işlemleri bölümündedir. Aşağıdaki tablo, başlıca kuralları ve ihlal hâlinde öngörülen en ağır idari sonucu gösterir.
| Kural | Dayanak | İhlalin idari sonucu |
|---|---|---|
| Satış yeri dışında ya da geçiş yolunda mal, boş kap bulundurmamak | md. 17/1-ç | Yılda iki kez: bir aya kadar faaliyetten men (md. 26/1-a) |
| Çevreyi rahatsız etmemek, tüketiciye kötü muamele etmemek | md. 19/3-ç | Yılda iki kez: faaliyetten men (md. 26/1-b) |
| Atıkları belirlenen yere toplamak, tezgâhı temiz tutmak | md. 17/1-c | Yılda iki kez: faaliyetten men (md. 26/1-c) |
| Fiyat etiketi kullanmak | md. 20 | Yılda iki kez: faaliyetten men (md. 26/1-ç) |
| Belirlenen saatler dışında mal getirmemek, araç bulundurmamak | md. 17/1-d | Yılda iki kez: faaliyetten men (md. 26/1-ç) |
| Tanıtım levhası, kimlik kartı ve kıyafet | md. 17/1-a, 28, 29 | Yılda iki kez: faaliyetten men (md. 26/1-ç) |
| Künyeyi görünür bulundurmak, sisteme bildirilmiş mal satmak | md. 18 | Yılda beş kez bildirilmemiş mal: tahsisin iptali (md. 27/1-b) |
| Damgalı elektronik tartı, hileli kullanmamak | md. 21 | Hileli tartı ve benzeri eylemler yılda üç kez: tahsisin iptali (md. 27/1-e) |
| Satış yerini bizzat kullanmak, devretmemek | md. 16, 17 | Kurallar dışında devir: tahsisin iptali (md. 27/1-ğ) |
Bu yaptırımlar idari para cezasına ek olarak uygulanabilir; Kanun madde 14/4 ve Yönetmelik madde 25/3, para cezasının diğer yaptırımlara engel olmadığını belirtir.
Tutanak nasıl düzenlenir?
İdari para cezasının ilk adımı tutanaktır. Yönetmelik madde 23'e göre:
- Denetimle görevli personel, Ek-4'teki tutanağı her eylem için ayrı düzenler. Bakanlık karar verirse tutanak sisteme işlenebilir ya da sistem üzerinden anlık düzenlenebilir.
- Tutanak üç nüshadır: bir nüsha ilgiliye verilir, bir nüsha belediye encümenine sunulur, bir nüsha dip koçan olarak saklanır.
- Tutanaklar seri ve sıra numaralı, otokopili ciltler hâlinde basılır; personele zimmetle verilir.
- Tutanakta kazıntı ve silinti yapılamaz; yanlış düzenlenen tutanak açıklama yazılarak iptal edilir ve dip koçanıyla saklanır.
Yani tutanak düzenlenen satıcı, tutanağın bir nüshasını alır; tutanak onun için cezanın hangi eyleme dayandığını gösteren belgedir.
Cezaya kim, nasıl karar verir?
Tutanak düzenlendikten sonra karar süreci belediye encümenine geçer (md. 25):
- Tutanak, düzenlendiği günü izleyen ilk encümen toplantısında görüşülür ve karara bağlanır.
- İdari para cezasına encümen karar verir; tahakkuk bu kararla gerçekleşir.
- Encümen ceza kesmemeye karar verirse bunu gerekçesiyle yazmak zorundadır.
- Cezanın tutarı 5957 sayılı Kanun madde 14'e göre belirlenir. Bazı eylemlerde (hijyene aykırı satış, eksik miktar, hileli tartı, satış yeri dışında teşhir, çevreyi rahatsız etme, atık) pazar satıcıları için ceza onda bir oranında uygulanır (Kanun md. 14/2).
- Aynı takvim yılında tekrarlanan eylemde ceza her tekrar için iki katına çıkar (md. 25/2).
- Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılır (md. 25/6); bu yüzden güncel tutar için belediyenin encümen kararlarına bakmak gerekir.
- Yönetmelikte hüküm bulunmayan usul konularında 5326 sayılı Kabahatler Kanunu uygulanır (md. 25/7).
Faaliyetten men ve tahsisin iptali
Faaliyetten men, para cezasından ağır ama tahsis iptalinden hafif bir yaptırımdır. Madde 26'ya göre satış yeri dışında teşhir, çevreyi rahatsız etme, atık ve temizlik kurallarına uymama ya da etiket, saat, levha, kimlik kartı ve kıyafet kurallarını bir takvim yılı içinde iki kez ihlal edenler, encümen kararıyla bir aya kadar faaliyetten men edilir. Men uygulanan satış yerine, cezayı gösteren bir bilgi levhası belediye ya da iştirakince asılır (md. 26/2). 5957 sayılı Kanun madde 14/5 aynı yaptırımı kanun düzeyinde düzenler.
Tahsisin iptali ise madde 27'de sayılan ağır ihlallerde uygulanır: tahsis ücretini ödememek, bildirilmemiş malı yılda beş kez satmak, satış yerini mazeretsiz üst üste üç kez ya da yılda sekiz kez kullanmamak, rekabeti bozan anlaşmalar, stoklama, yılda üç kez hileli tartı ya da standart dışı mal satışı, satış yerini kurallar dışında devretmek, aynı pazarda ikiden fazla yer kullanmak ve şartları kaybetmek. İptal kararı tebliğ edilen kişi yerini yedi gün içinde boşaltmalıdır; boşaltılmayan yer zabıta tarafından tahliye ettirilir ve kişiye bir yıl boyunca yeniden yer verilmez (md. 27/2–3). Tahsis kurallarının tamamı için tezgâh tahsisi rehberine bakabilirsiniz.
Tüketici olarak zabıtaya ne zaman başvurursunuz?
Zabıta bürosu, pazar yerinde karşılaştığınız bir sorunda ilk başvuru noktasıdır. Aşağıdaki durumlar mevzuatta açık bir kurala dayandığı için bildirmeye uygundur:
- Tezgâhta fiyat etiketi yoksa ya da etiket kazınmış, karalanmışsa (md. 20/2),
- Terazi görebileceğiniz bir yere konmamışsa ya da damgasızsa (md. 21),
- Aynı kaba farklı kalitede ya da yazılandan az mal konmuşsa (md. 19/3-c),
- Sebze-meyvenin künyesi görünür bir yerde yoksa (md. 18),
- Satıcı sözlü ya da fiilî kötü muamelede bulunmuşsa (md. 19/3-ç).
Tartıdan şüpheleniyorsanız önce pazar girişindeki ya da çıkışındaki tüketici tartısında ürünü yeniden tartın; bu tartıların bulunması zorunludur (md. 6/7). Tartı haklarınız için terazi ve tartı rehberine, genel tüketici hakları için pazarda tüketici hakları rehberine bakabilirsiniz. İdari para cezası dışındaki pazar uyuşmazlıklarında hal hakem heyetine de başvurulabilir (md. 32).
Denetimin yoğun olduğu büyük pazarlar
Denetim kuralları pazarın büyüklüğüne göre değişmez; zabıta bürosu ve zorunlu tesisler küçük pazarda da büyük pazarda da aranır. İBB açık verisinde "büyük" olarak sınıflandırılan pazarlardan bazıları: Kadıköy'de Göztepe Pazarı ve Kozyatağı Pazarı, Bahçelievler'de Şirinevler Pazarı, Kartal'da Cevizli Pazarı, Gaziosmanpaşa'da Küçükköy Pazarı. Tam liste için İstanbul'un büyük pazarları sayfasına bakabilirsiniz. Veri setinde tezgâh sayısı yer almaz; "büyük" nitelemesi İBB'nin kendi sınıflandırmasıdır. Terimin kısa tanımı zabıta sözlük maddesinde.
Sık sorulan sorular
Her pazarda zabıta bulunmak zorunda mı?
Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik madde 6'ya göre her pazar yerinde zabıta bürosu bulunması zorunludur; büro ihtiyaca yetecek kapasitede olmalı, seyyar kabin de kullanılabilir.
Zabıta pazarda neleri denetler?
Satış yeri dışında mal teşhiri, fiyat etiketi, damgalı elektronik terazi, künye, temizlik ve atık, saat dışı mal getirme, kimlik kartı ve kıyafet gibi kuralları. Belediye Zabıta Yönetmeliği ayrıca ölçü ve tartı aletlerinin damgalarını kontrol etmeyi zabıtanın görevleri arasında sayar.
Zabıta tutanağı tutunca ceza hemen kesinleşir mi?
Hayır. Tutanak, tutanağın düzenlendiği günü izleyen ilk belediye encümeni toplantısında görüşülür; idari para cezasına encümen karar verir. Ceza kesilmemesine karar verilirse bu karar gerekçeli olmalıdır (Yönetmelik md. 25/4–5).
Aynı ihlal tekrarlanırsa ne olur?
Aynı takvim yılında tekrarlanan fiilde idari para cezası her tekrar için iki katına çıkar (md. 25/2). Bazı ihlallerin yılda iki kez yapılması bir aya kadar faaliyetten men, bazılarının üç ya da beş kez yapılması tahsisin iptali sonucunu doğurur (md. 26 ve 27).
Tüketici olarak pazarda şikâyetimi nereye iletebilirim?
Önce pazar yerindeki zabıta bürosuna. Tartı konusunda pazar giriş-çıkışlarındaki tüketici tartılarını kullanabilirsiniz. İdari para cezası dışındaki pazar uyuşmazlıklarında hal hakem heyetine başvurulabilir (Yönetmelik md. 32).
