Pazarcı olmak: tezgâh tahsisi, kura ve şartlar

Pazarda tezgâh açmak için belediyenin ilan ettiği tahsis sürecine başvurur, şartları taşıyorsanız kuraya girersiniz; kurada çıkan kişiye satış yeri, işgaliye harcı karşılığında geçici olarak tahsis edilir. Pazarcıdan esnaf ve sanatkârlar odasına kayıt ile vergi mükellefiyeti, üreticiden ise Tarım ve Orman Bakanlığı kayıt sistemlerine kayıt aranır. Aynı pazarda bir kişiye en fazla iki yer verilir. Kuralların tamamı Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 11–17. maddelerindedir.

Tahsis ne demek?

Pazardaki tezgâh bir mülk ya da kira sözleşmesi değildir. Yönetmelik madde 4, tahsisi 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'na göre alınan işgaliye harcı karşılığında satış yerinin geçici kullanım hakkı olarak tanımlar. 5957 sayılı Kanun madde 11/3 ve Yönetmelik madde 11/1 de semt ve üretici pazarlarındaki satış yerlerinin tahsis yoluyla işletileceğini söyler. Tahsise ilişkin işlemler belediye encümeni kararıyla yürütülür.

Tahsiste iki temel öncelik ve bir sınır vardır:

• Öncelik satış yeri olmayanlarda. Aynı belediye sınırları ve mücavir alanında başka bir pazarda yeri bulunmayan başvurucular öne alınır (md. 11/2).
• Üreticilere pay. Semt pazarlarında satış yerlerinin en az yüzde yirmisi üreticilere ayrılır; talep olmazsa bu yerler diğer başvuru sahiplerine verilebilir (md. 11/5).
• Kişi başı en çok iki yer. Aynı pazarda bir kişiye doğrudan ya da dolaylı en fazla iki satış yeri verilebilir (md. 11/3).

Satış yerlerini kimin kullanabileceği pazar türüne göre değişir: Semt pazarlarında pazarcılar ve üreticiler, üretici pazarlarında yalnızca üreticiler, organik pazarlarda yalnızca organik ürün üreten ya da satanlar tezgâh alabilir (md. 11/4).

Kimler başvurabilir?

Yönetmelik madde 12, pazarcı ve üretici için ayrı şartlar sayar:

Pazarcı için şartlar (md. 12/1)	Üretici için şartlar (md. 12/2)
Sebze-meyve ya da belediyenin izin verdiği diğer gıda veya ihtiyaç maddelerinin satışıyla uğraşmak	Sebze veya meyve üreticisi olmak
İlgili meslek odasına kayıtlı olmak	Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki ilgili kayıt sistemlerine kayıtlı olmak
Vergi mükellefi olmak	—
Başvurudan önceki bir yıl içinde belediyece tahsis iptali kararı verilmemiş olmak	Başvurudan önceki bir yıl içinde belediyece tahsis iptali kararı verilmemiş olmak
İlgili mevzuattaki diğer şartları taşımak	İlgili mevzuattaki diğer şartları taşımak

2024'te eklenen Geçici Madde 2/3, her iki grup için başvurudan önceki bir yıl içinde belediyece hakkında kira sözleşmesinin feshi kararı verilmemiş olma şartını da ekler.

Başvuru dosyası sadedir (md. 12/3): Ek-1'deki dilekçe, odaya ya da tarım kayıt sistemine kayıtlı olduğunuzu gösteren belge ve son altı ayda çekilmiş üç vesikalık fotoğraf. Belediyeler bu kayıtların güncelliğini her yıl Nisan ayında ilgili kurumlarla yazışarak kontrol eder (md. 22/4). Meslek kuruluşu kavramı, yönetmelikte pazarcıların üye olduğu ihtisas odası ya da, yoksa en çok pazarcı üyeye sahip esnaf ve sanatkârlar odası olarak tanımlanır.

Adım adım tahsis ve kura süreci

Tahsis, pazar yerinin yerleşim planı belediye encümenince onaylandıktan sonra başlar (md. 13/1). Süreç madde 13'te şöyle tarif edilir:

1. İlan. Belediye tahsisi en az bir yerel gazetede duyurur, ilanı en az yedi iş günü ilan panosunda asılı tutar ve resmî internet sayfasında yayımlar. Duyuru ayrıca üyelerine iletilmek üzere meslek kuruluşuna bildirilir.
2. Duyurunun içeriği. Pazarın yeri, pazarcı ve üretici satış yeri sayısı, başvuru şartları, istenen belgeler, son başvuru tarihi ve yeri duyuruda yer alır.
3. Başvuru. Başvurular duyuruda belirtilen tarihe kadar bizzat yapılır (md. 13/4).
4. Kura hakkı listesi. Şartları taşıyanlar kuraya katılma hakkı kazanır. Liste, itirazın süresi ve şekli ile kura günüyle birlikte en az yedi iş günü ilan panosunda ve internet sitesinde yayımlanır. Listeye giremeyenler itiraz edebilir; itirazları belediye encümeni karara bağlar.
5. Kura. Kura, başvuru sahiplerinin huzurunda çekilir; meslek kuruluşunun görevlendirdiği bir temsilci gözlemci olarak bulunabilir. Sonunda pazarcılar ve üreticiler için ayrı ayrı asil ve yedek listeler düzenlenip aynı usulle ilan edilir.
6. Tanıtım levhası. Tahsis edilen kişiye, satış yerine ve kendisine ilişkin bilgileri gösteren, plastik ya da metal gibi dayanıklı malzemeden tanıtım levhası verilir (md. 13/12). Levha, tezgâhın herkesin görebileceği bir yerine asılır (md. 17/1-a).

Sonradan boşalan ya da asil listeden tahsis yapılamayan yerler yedek listedeki sıraya göre verilir. Yedek listede kimse kalmazsa ya da kura sonucunun ilanından itibaren bir yıl geçerse, tahsis yeniden aynı usulle yapılır (md. 13/8–9). Aynı mal grubunu satan iki tahsis sahibi, yazılı başvuruyla ve encümen kararıyla yerlerini karşılıklı değiştirebilir (md. 13/7). Kura usulünün kısa tanımı için kura usulü sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Tahsis ücreti

Tahsis ücreti, işgal edilen alanla orantılı olarak belediye meclisince her yıl belirlenen tarifeye göre alınan işgaliye harcıdır (md. 4 ve 15). Ücret, satış yeri kullanıldıktan sonra belediyenin yetkilendirdiği kişilerce makbuz karşılığında tahsil edilir; günlük tahsil edilmiyorsa toplu tahsilat bir aylık süreyi aşamaz (md. 15/1). Üreticilerden alınan ücret, 2464 sayılı Kanun tarifesindeki en alt orandan hesaplanır (md. 15/2). Meslek kuruluşları, belediyeyle yaptıkları protokol kapsamında verdikleri hizmetler için makbuz karşılığında ücret alabilir; bunların dışında tahsis sahiplerinden hiçbir ad altında ücret alınamaz (md. 15/3–4).

Ücret tutarı belediyeden belediyeye değişir ve her yıl yenilenir. Kendi pazarınızın tarifesini belediye meclisi kararlarında bulabilirsiniz. Tahsis ücreti maddesi terimi kısaca özetliyor.

Tezgâhı kullanma kuralları

Tahsis sahibinin satış yerini bizzat kullanması esastır (md. 17/1). Belediyeden önceden izin alıp kimlik ve ikamet belgelerini sunarak eleman çalıştırabilirsiniz; elemanın mevzuata aykırı işlerinden tahsis sahibi sorumludur (md. 17/2). Kullanım sırasında şunlara uyulur:

• Tanıtım levhası görünür yerde durur; belediye izni olmadan satış yerinde değişiklik ya da ilave yapılmaz.
• Atıklar belirlenen yerde toplanır, tezgâh temiz tutulur.
• Satış yeri dışında ve geçiş yollarında mal, boş kap bulundurulmaz, satış yapılmaz.
• Belediyenin belirlediği saatler dışında mal getirilmez, yükleme-boşaltma yapılmaz, araç bulundurulmaz.

Satış yerini kullananlar ve çalıştırdıkları kişiler, belediyenin verdiği kimlik kartını yakalarına takmak ve belediyenin belirlediği kıyafeti giymek zorundadır (md. 28 ve 29). Bakanlık, pazarcılara eğitim ve sertifika şartı da getirebilir (md. 30).

Tahsis ne zaman iptal edilir?

Yönetmelik madde 27, tahsisin belediye encümenince iptal edileceği durumları tek tek sayar. Başlıcaları:

• Tahsis ücretini yazılı uyarıya rağmen ödememek,
• Hale bildirilmemiş malı bir takvim yılında beş kez satmak,
• Geçerli mazereti olmadan satış yerini üst üste üç kez ya da yılda sekiz kez kullanmamak (mevsim nedeniyle gelemeyen üreticiler hariç),
• Fiyatları yükseltmek amacıyla stoklama, rekabeti engelleyen anlaşmalar,
• Hileli tartı, karışık ya da standart dışı mal satışı gibi eylemleri yılda üç kez yapmak,
• Satış yerini kurallar dışında devretmek ya da başkasına kullandırmak,
• Aynı pazarda ikiden fazla yer kullanmak,
• Madde 12'deki şartları kaybetmek.

İptal kararı tebliğ edilen kişi satış yerini yedi gün içinde boşaltmak zorundadır; boşaltılmayan yer zabıtaca tahliye ettirilir. Tahsisi iptal edilen kişiye bir yıl boyunca aynı belediye sınırlarında yeniden yer verilmez (md. 27/2–3). Daha hafif ihlallerde ise bir aya kadar faaliyetten men cezası uygulanır (md. 26). Denetim sürecinin tamamı zabıta denetimi rehberinde.

Devir: mirasçılara ve üçüncü kişilere

Tahsis devredilemez bir hak gibi görünse de madde 16 iki yol açar. Birincisi zorunlu hâllerdir: vefat, iş göremeyecek derecede kaza, hastalık ya da yaşlılık durumunda satış yeri encümen kararıyla kanuni mirasçılara devredilebilir. Vefat hâlinde mirasçıların üç ay içinde yazılı başvurması ve noter onaylı anlaşma belgesiyle veraset ilamını eklemesi gerekir. İkincisi, birbirini izleyen üç takvim yılında üç kez faaliyetten men cezası almamış tahsis sahibi, yerini madde 12'deki şartları taşıyan başka birine devredebilir. Zorunlu hâllerdeki devirlerden ve kesintisiz beş yıldır kullanılan yerlerin devrinden ücret alınmaz (md. 16/4).

Hangi pazarda yer açılacağını nasıl takip edersiniz?

Tahsis ilanları belediyenin internet sitesinde ve ilan panosunda yayımlanır, meslek kuruluşuna da bildirilir (md. 13/2). Yeni kurulan bir pazarda tahsis süreci yerleşim planının onayından sonra başlar (md. 13/1). Taşınan pazarlarda mevcut tahsis sahipleri kendi aralarında kurayla yeni yerlere yerleştirilir, boş kalan yerler için yeni tahsis yapılır (md. 14). Kuruluş ve taşınma sürecini pazar yeri nasıl kurulur rehberinde anlattık.

Hangi ilçede hangi gün pazar kurulduğunu görmek, çalışma planı yapmak için de işe yarar. Örneğin İBB verisinde "büyük" sınıfındaki pazarlardan Fatih Çarşamba Pazarı Çarşamba, Göztepe Pazarı Pazartesi, Şirinevler Pazarı Pazar, Avcılar Merkez Pazarı Çarşamba, Namık Kemal Merkez Pazarı Cumartesi günü kuruluyor. Tüm liste İstanbul'un büyük pazarları sayfasında; il bazında gün dağılımı için hangi gün hangi ilçe aracını kullanabilirsiniz.