Pazar yeri nasıl kurulur, taşınır ya da kapatılır?

Bir pazar yeri, belediyenin kurduğu on kişilik pazar yeri kuruluş komisyonunun raporu üzerine belediye meclisinin kararıyla kurulur. Ardından belediye encümeni üç ay içinde yerleşim planını onaylar, kuruluş gününü ve saatlerini belirler; tezgâhlar ilan ve kurayla dağıtılır. Taşıma ve kapatma da aynı komisyonun incelemesi ve meclis kararıyla yapılır. Bu adımların tamamı Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 5–10. maddelerinde düzenlenir.

Kim kurabilir, nereye kurulur?

Yönetmelik madde 5/1 kesin bir sınır koyar: Pazar yerlerini belediyeler ya da sermayesinin yüzde ellisinden fazlasına sahip oldukları iştirakler kurar. Gerçek kişiler ve diğer tüzel kişiler pazar yeri kuramaz. Pazar kuracak iştirakin anonim şirket olması, ödenmiş sermayesinin en az 250 bin lira olması ve yöneticilerinin belirli suçlardan mahkûmiyetinin bulunmaması gibi şartlar madde 5/9'da sayılır. İşletme yetkisi de devredilemez; ancak bazı hizmetler belirli süreli protokollerle meslek kuruluşlarına gördürülebilir (md. 5/8).

Pazarın yeri, imar planında pazar yeri olarak ayrılmış bir alan ya da asıl kullanım amacını engellemeyecek biçimde ayrılmış başka bir alan olabilir (md. 5/1). Belediyeler imar planı yaparken de bu yönetmelikteki kuralları dikkate almak zorundadır (md. 5/7).

5957 sayılı Kanun'un 7. maddesi ve Yönetmelik madde 5/3, semt pazarı kurulurken bakılacak ölçütleri sayar:

• tüketici piyasasının büyüklüğü,
• ulaşım imkânları,
• bölgedeki semt pazarı sayısı ve pazarların birbirine yakınlığı,
• pazarın çevreye, altyapıya ve trafiğe getireceği yük,
• can ve mal güvenliği riski.

Üretici pazarında ise yörede yetiştirilen ürünün miktarı ve çeşidi, üretim sezonu ve üretici ile tüketici talepleri esas alınır (md. 5/4). Semt pazarı olan bir yerde üretici pazarı aynı gün kurulamaz (md. 5/5). Yalnızca organik ürünlerin ya da yalnızca diğer gıda ve ihtiyaç maddelerinin satılacağı semt pazarı da kurulabilir (md. 5/6).

Adım adım kuruluş süreci

Adım	Kim?	Ne yapılır?	Dayanak
1. Uygunluk incelemesi	Pazar yeri kuruluş komisyonu	Aday alanın kuruluş ölçütlerine uygunluğu değerlendirilir, rapor belediye meclisine sunulur	md. 7
2. Kuruluş kararı	Belediye meclisi	Komisyon raporu dikkate alınarak pazarın kurulmasına karar verilir	md. 5/2
3. Yerleşim planı	Belediye encümeni	Karardan sonra üç ay içinde, zorunlu tesisleri içeren plan onaylanır	md. 8/1
4. Gün ve saat	Belediye encümeni	Kuruluş günü ile açılış-kapanış saatleri, meslek kuruluşunun görüşü alınarak belirlenir	md. 9
5. Tahsis	Belediye encümeni	İlan, başvuru, kura; asil ve yedek listeler	md. 13
6. Sisteme kayıt	Belediye	Pazar yeri ve satış yeri kullanıcıları Hal Kayıt Sistemi'ne işlenir	md. 22/1-c

Pazar yeri kuruluş komisyonu

Komisyon, belediye başkanı ya da görevlendireceği yardımcısının başkanlığında on üyeden oluşur (md. 7/2). Üyeler şunlardır: belediyenin imar ve denetim birimlerinden iki temsilci; Ticaret İl Müdürlüğü, il/ilçe emniyet müdürlüğü, il/ilçe tarım müdürlüğü, il/ilçe sağlık müdürlüğü, ilgili meslek kuruluşu, ziraat odası ve o yerde en çok üyeye sahip tüketici örgütünden birer temsilci. Tüketici örgütü yoksa tüketicileri en çok ortağı olan tüketim kooperatifi temsil eder; yerel kuruluşu olmayan üyelikler ilçe ya da il düzeyindeki kuruluşlarca doldurulur (md. 7/3).

Böylece komisyonda belediyenin yanı sıra ticaret, güvenlik, tarım, sağlık, esnaf, çiftçi ve tüketici tarafının birer temsilcisi yer alır.

Yerleşim planı ve zorunlu tesisler

Yerleşim planı, pazarın krokisidir: satış yerlerinin yeri ve sayısı, geçiş yolları ve zorunlu tesisler bu planda gösterilir. Madde 6'ya göre her pazar yerinde şunlar bulunmalıdır: pazarcı ve üretici satış yerleri, zabıta bürosu (seyyar kabin olabilir), çöp toplama yeri, elektronik tartılar (giriş ve çıkışlarda, tüketici için), hoparlör sistemi, aydınlatma sistemi, güvenlik kamerası ve tuvalet (seyyar kabin ya da çevredeki tuvaletler kullanılabilir). Kapalı pazarlarda bunlara otopark alanı ve havalandırma eklenir (md. 6/11).

Planda iki kural ayrıca gözetilir (md. 8/2): satış yerlerinin en az yüzde yirmisi üreticilere ayrılır; sebze-meyve ile diğer gıda ve ihtiyaç maddeleri birbirini olumsuz etkilemeyecek biçimde ayrı bölümlerde satılır. Tezgâh ölçüleri ve biçimi, geçiş yolları ve pazarın standart görünümü ise meslek kuruluşunun görüşü alınarak belediye encümenince belirlenir (md. 6/2). Plan ihtiyaca göre encümen kararıyla değiştirilebilir; değişiklikte mevcut hak sahiplerinin hakları gözetilir (md. 8/3).

Kuruluş günü nasıl seçilir?

Yönetmelik madde 9, günü belirlerken o yerdeki diğer pazarların günlerinin dikkate alınmasını ister. Sitenin kaynak verisi bu dağılımı gösteriyor: 2.531 pazar kaydında en yoğun gün Cuma (448 pazar), en az kurulan gün Pazartesi (344 pazar). İlçe bazında hangi gün hangi pazarın kurulduğunu hangi gün hangi ilçe aracında görebilirsiniz.

Açılış ve kapanış saatleri ise mevsim şartlarına ve yöresel ihtiyaçlara göre belirlenir; bu konuyu pazar açılış-kapanış saatleri rehberinde ayrıca ele aldık.

Pazar ne zaman taşınır ya da kapatılır?

Madde 10/1, taşıma ve kapatma gerekçelerini sayar: pazarın çevreye, altyapıya ve trafiğe yük getirmesi; ulaşım imkânlarının ve alan büyüklüğünün yetersiz olması; uygun çalışma ortamının bulunmaması. Bu durumlarda belediye meclisi, pazarı başka bir alana taşımaya ya da kapatmaya karar verebilir. Meclis karar vermeden önce konuyu madde 7'deki kuruluş komisyonuna inceletir (md. 10/2). Yeni alana taşınmada, kuruluştaki usul ve esaslar aynen uygulanır (md. 10/3).

Yönetmelik 2012'de yürürlüğe girdiğinde mevcut pazarlar için bir uyum dönemi de öngörmüştü. Belediyeler eski pazarların madde 5 ve 6'daki şartlara uygunluğunu incelemiş; uygun olmayanların büyükşehirlerde 1 Ocak 2017'ye, diğer yerlerde 1 Ocak 2016'ya kadar uyumlu hâle getirilmesi, getirilemeyenlerin ise bir yıl içinde taşınması ya da kapatılması istenmişti (Geçici Madde 1).

Taşınan pazarda tezgâhlar

Taşınan pazarın tezgâh sahipleri yeni yerde de öncelikli durumdadır. 5957 sayılı Kanun madde 11/5, taşınma hâlinde satış yerlerinin kullandırılmasında mevcut hak sahiplerine öncelik verilmesini ister. Yönetmelik madde 14 bunu şöyle uygular:

1. Yeni pazardaki satış yerleri, mevcut tahsis sahipleri arasında huzurlarında yapılan kurayla dağıtılır.
2. Kurada yer çıkmayanlara, yazılı talepleri üzerine diğer pazarlardaki boş satış yerleri başka bir işleme gerek kalmadan tahsis edilir.
3. Kuradan sonra yeni pazarda boş kalan yerler için normal tahsis usulü (ilan, başvuru, kura) uygulanır.

Tahsis sürecinin ayrıntıları pazarcı olmak ve tezgâh tahsisi rehberinde.

Değişiklikler veriye nasıl yansır?

Bir pazar taşındığında, kapatıldığında ya da günü değiştiğinde, belediyenin Hal Kayıt Sistemi'ndeki kaydı güncellemesi gerekir; belediyeler pazar yerlerine ve satış yeri kullananlara ilişkin bilgileri sisteme kaydetmek ve güncel tutmakla görevlidir (md. 22/1-c). Bu site de pazar bilgilerini Hal Kayıt Sistemi'nin il tablolarından ve belediyelerin açık veri portallarından alıyor; kaynak kayıt değiştiğinde sayfa da güncellenir.

Aynı mahallede farklı günlere ayrılmış pazarlar, kuruluş kararlarının pratikte nasıl uygulandığını gösterir. Örneğin İstanbul Bakırköy'de Osmaniye Mahallesi'nde Osmaniye Salı Pazarı, Çırpıcı-Perşembe Pazarı, Bakırköy Cumartesi Pazarı, Çırpıcı-Cumartesi Pazarı ve Çırpıcı-Pazar kayıtlıdır; aynı mahallenin sakinleri haftanın dört farklı gününde pazar bulabilir. Mahallenizde hangi günlerin boş olduğunu ilçe sayfalarından kontrol edebilirsiniz.

Vatandaş olarak ne yapabilirsiniz?

Yönetmelik bireysel bir "pazar kurulsun" başvurusu usulü düzenlemez; ancak karar belediye meclisinde alındığından talebinizi belediyeye dilekçeyle iletebilirsiniz. Komisyonda en çok üyeye sahip tüketici örgütünün temsilcisi bulunduğunu da hatırlayın (md. 7/2). Bir pazarın çevreye ya da trafiğe yük getirdiğini düşünüyorsanız, bu durum madde 10'daki taşıma gerekçeleri arasında sayıldığından belediyeye bildirebilirsiniz. Pazar yerinde yaşanan düzen sorunları için ise ilk adres zabıta bürosudur; bkz. pazar yerinde zabıta denetimi.