Rehber
Üretici (köylü) pazarı nedir, semt pazarından farkı ne?
Üretici pazarında yalnızca kendi ürettiği sebze-meyveyi satan üreticiler tezgâh açar; pazarcı bulunmaz ve semt pazarıyla aynı gün kurulamaz.
Üretici pazarı, üreticilerin kendi yetiştirdikleri sebze ve meyveyi aracısız olarak doğrudan tüketiciye perakende sattığı açık ya da kapalı pazar yeridir. Semt pazarından en önemli farkı, tezgâhların yalnızca üreticilere verilmesi ve pazarcı bulunmamasıdır. Mevzuat ayrıca üretici pazarının, aynı yerdeki semt pazarıyla aynı gün kurulmasını yasaklar. Halk arasında "köylü pazarı" denen pazarların yasal adı çoğunlukla budur.
Mevzuattaki tanım
Üretici pazarı iki ayrı düzenlemede neredeyse aynı sözcüklerle tanımlanır: 5957 sayılı Kanun'un 2. maddesi ve Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 4. maddesi. Her ikisi de üç unsur arar: satıcı üretici olmalı, satılan mal kendi ürünü olmalı ve satış perakende, doğrudan tüketiciye yapılmalı. Yönetmelik "üretici" kavramına organik ve iyi tarım uygulamaları kapsamında sertifikalı üretim yapanları da açıkça dahil eder.
Semt pazarı ise yönetmelikte, üreticilerin ve pazarcıların malı doğrudan tüketiciye sattığı yer olarak tanımlanır. Pazarcı, ürünü kendisi yetiştirmeyen, haldan ya da üreticiden alıp satan meslek mensubudur. Yani iki pazar türünü ayıran şey, tezgâhın arkasında kimin durduğudur.
| Özellik | Üretici pazarı | Semt pazarı |
|---|---|---|
| Kim satış yapar? | Yalnızca üreticiler (md. 11/4) | Pazarcılar ve üreticiler (md. 11/4) |
| Üreticiye ayrılan pay | Tamamı | En az %20 (md. 11/5) |
| Satılan mal | Yalnızca üreticinin kendi sebze-meyvesi (md. 19/2) | Sebze-meyve ve belediyenin izin verdiği diğer gıda ve ihtiyaç maddeleri (md. 19/1) |
| Kuruluş günü | Aynı yerdeki semt pazarıyla aynı gün olamaz (md. 5/5) | O yerdeki diğer pazarlar dikkate alınarak belirlenir (md. 9) |
| Tahsis ücreti | 2464 sayılı Kanun tarifesindeki en alt oran (md. 15/2) | Belediye meclisinin yıllık tarifesi (md. 15/1) |
Üretici pazarı nasıl ve nerede kurulur?
Pazar yeri kurma yetkisi yalnızca belediyelere ya da yarısından fazlasına sahip oldukları şirketlere aittir (Yönetmelik md. 5/1). Üretici pazarı kurulurken belediye, Yönetmelik madde 5/4'e göre bölgede yetiştirilen ürünün miktarını ve çeşidini, üretim sezonunu, üreticilerin ve tüketicilerin taleplerini göz önünde bulundurur. Aynı kural 5957 sayılı Kanun madde 7/3'te de yer alır ve üretici pazarlarının semt pazarlarıyla aynı güne denk getirilemeyeceğini ekler.
Bu "aynı gün olmaz" kuralının pratik anlamı şudur: Bir mahallede Salı günü semt pazarı kuruluyorsa, belediye aynı yerde Salı günü üretici pazarı açamaz. Böylece üreticiler, aynı gün yan yana kurulan pazarcılarla rekabet etmek yerine kendi günlerinde tüketiciyle buluşur.
Kuruluş kararından sonra belediye encümeni, satış yerlerini ve zorunlu hizmet tesislerini (zabıta bürosu, çöp toplama yeri, elektronik tartılar, hoparlör, aydınlatma, güvenlik kamerası, tuvalet) gösteren yerleşim planını onaylar (md. 6 ve 8). Kuruluş sürecinin tamamını pazar yeri nasıl kurulur rehberinde anlattık.
Üreticiden ne şartlar aranır?
Bir üretici, üretici pazarında ya da semt pazarının üretici bölümünde tezgâh almak için belediyeye başvurur. Yönetmelik madde 12/2'ye göre aranan şartlar şunlardır:
- Sebze veya meyve üreticisi olmak,
- Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde tutulan ilgili kayıt sistemlerine kayıtlı olmak,
- Başvurudan önceki bir yıl içinde hakkında belediyece tahsis iptali kararı verilmemiş olmak,
- İlgili mevzuattaki diğer şartları taşımak.
Başvuruya Ek-1'deki dilekçe, kayıt sistemine kayıtlı olunduğunu gösteren belge ve son altı ayda çekilmiş üç vesikalık fotoğraf eklenir (md. 12/3). Belediyeler üreticilerin bu kayıtlarının güncel olup olmadığını her yıl Nisan ayında ilgili kurumlarla yazışarak kontrol eder (md. 22/4). Tezgâhların nasıl dağıtıldığını, kura ve yedek liste usulünü pazarcı olmak ve tezgâh tahsisi rehberinde bulabilirsiniz.
Satış kuralları: kendi ürünü, belli miktar
Üretici pazarının güvencesi, satılan ürünün gerçekten satıcının kendi tarlasından gelmesidir. Yönetmelik madde 19/2 bunu iki kuralla sağlar:
- Üretici yalnızca kendi ürettiği sebze ve meyveyi satabilir.
- Bir üreticinin pazarda satabileceği toplam mal miktarını belediye encümeni belirler; bu sınır adetle satılan üründe 300 adet, bağla satılan üründe 100 bağ, kiloyla satılan üründe 200 kilogramdan az olamaz.
Bu kurallara uymamanın yaptırımı ağırdır. Kendi ürünü dışında ya da belirlenen miktarın üzerinde satış yaptığı bir takvim yılında üç kez tespit edilen üreticinin tahsisi, belediye encümeni kararıyla iptal edilir (md. 27/1-g). Tahsisi iptal edilen kişiye bir yıl boyunca aynı belediye sınırlarında yeniden tezgâh verilmez (md. 27/3).
Mevzuat üreticinin mevsimsel durumunu da gözetir. Pazarcılar için "satış yerini üst üste üç kez ya da yılda sekiz kez kullanmamak" tahsis iptali sebebidir; ancak üreticiler üretim sezonu ya da mevsim şartları nedeniyle gelemediğinde bu hüküm uygulanmaz (md. 27/5). Kış aylarında üretici tezgâhlarının seyrelmesi bu yüzden olağandır.
Künye ve bildirim
Pazarcının sattığı sebze-meyvenin hal kaydına geçmiş olması ve üzerinde künye bulunması gerekir. Üretici pazarında durum farklıdır: Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik madde 41/19'a göre üretici, kendi ürününü perakende olarak doğrudan tüketiciye sattığında bu satış için bildirim yapılmaz. Madde 42/3 de bu satışları künye bulundurma zorunluluğunun dışında tutar. Bu yüzden üretici tezgâhında künye görmemeniz tek başına bir usulsüzlük değildir. Fiyat etiketi ve damgalı elektronik terazi zorunluluğu ise üreticiler için de geçerlidir (Pazar Yerleri Yönetmeliği md. 20 ve 21).
Semt pazarlarındaki üretici bölümü
Üretici pazarı yakınınızda yoksa bile semt pazarında üreticiden alışveriş yapabilirsiniz. 5957 sayılı Kanun madde 7/2 ve Yönetmelik madde 11/5, semt pazarındaki toplam satış yeri sayısının en az yüzde yirmisinin üreticilere ayrılmasını zorunlu tutar. Yerleşim planı hazırlanırken de bu oran gözetilir (md. 8/2). Üreticilerden yeterli talep gelmezse ya da boşalan yer doldurulamazsa belediye bu tezgâhları diğer başvuru sahiplerine verebilir.
Her satış yerinde, satış yerine ve onu kullanan kişiye ilişkin bilgileri gösteren bir tanıtım levhası asılı olmalı; satıcıların da belediyenin verdiği kimlik kartını yakalarına takmaları zorunlu (md. 13/12, 17/1-a ve 28). Hangi tezgâhların üretici yeri olduğunu öğrenmek isterseniz pazardaki zabıta bürosuna sorabilirsiniz.
Sitenin verisindeki üretici pazarları
Sitenin kaynak verisine göre (Hal Kayıt Sistemi / belediye açık verisi) 55 pazar Hal Kayıt Sistemi'nde "üretici pazarı" türünde kayıtlı. Adında "üretici", "köylü" ya da "çiftçi" geçen semt pazarlarıyla birlikte bu sayı 74'e çıkıyor. Kayıtların en yoğun olduğu iller Kocaeli (12), Düzce (7), Zonguldak (6), İstanbul (5), Bursa (5) ve Bartın (5). Aşağıda farklı illerden örnekler var:
| Pazar | İl / ilçe | Gün |
|---|---|---|
| Köylü Pazarı | Ankara / Mamak | Perşembe, 08:00–14:00 |
| Köylü Pazarı | Ankara / Mamak | Cumartesi, 08:00–14:00 |
| Köylü Pazarı | İstanbul / Sarıyer | Pazartesi |
| Şile Yeryüzü Pazarı | İstanbul / Şile | Pazar |
| Pagos (Kadifekale) Üretici Pazarı | İzmir / Konak | Cumartesi |
| Varlık Üretici Pazarı | Antalya / Muratpaşa | Pazar |
| Üretici Pazarı | Bursa / Karacabey | Salı |
| Menteşe Üretici Pazarı | Muğla / Menteşe | Çarşamba |
| Konuralp Üretici Pazarı | Düzce / Merkez | Cuma |
| Harmanlık Üretici ve Kooperatif Pazarı | Çanakkale / Merkez | Cumartesi |
Mamak'taki iki Köylü Pazarı'nın açılış-kapanış saati belediye kaydında yer alıyor; diğerlerinde saat bilgisi kaynakta yok. Tüm liste üretici pazarları sayfasında il il gruplanmış olarak bulunuyor.
Üretici pazarında alışveriş önerileri
- Mevsimi takip edin. Üretici yalnızca kendi ürününü getirdiği için tezgâhtaki çeşit, bölgedeki hasat takvimine bağlıdır. Ayın ürünlerini mevsim takvimi rehberlerinde görebilirsiniz.
- Erken gidin. Miktar sınırı ve tek tarladan gelen ürün, popüler ürünlerin öğlene kadar bitmesine yol açabilir. Pazarın saatleri belediye encümenince belirlenir; bu konuda açılış-kapanış saatleri rehberine bakın.
- Organik ile karıştırmayın. Üreticiden almak, ürünün organik olduğu anlamına gelmez. Organik ürün için sertifika ve etiket gerekir; ayrıntılar organik pazar rehberinde.
- Tartıyı görün. Terazinin, aldığınız malın ağırlığını görebileceğiniz şekilde yerleştirilmesi zorunludur (md. 21/3).
Üretici pazarı ile semt pazarı arasındaki farkın özeti şudur: Semt pazarında hem pazarcıdan hem üreticiden, üretici pazarında yalnızca üreticiden alışveriş yaparsınız. Sözlükteki üretici pazarı ve semt pazarı maddeleri kısa tanımları içeriyor.
Sık sorulan sorular
Üretici pazarında pazarcı tezgâh açabilir mi?
Hayır. Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik madde 11/4'e göre üretici pazarlarındaki satış yerlerini yalnızca üreticiler kullanabilir. Semt pazarlarında ise pazarcılar ve üreticiler birlikte satış yapar.
Üretici başkasından aldığı ürünü satabilir mi?
Hayır. Yönetmelik madde 19/2'ye göre üretici pazar yerinde yalnızca kendi ürettiği sebze ve meyveyi satabilir. Bunu bir takvim yılında üç kez ihlal edenin tahsisi iptal edilebilir (md. 27/1-g).
Semt pazarlarında üreticilere ayrılmış yer var mı?
Evet. Hem 5957 sayılı Kanun madde 7 hem Yönetmelik madde 11/5, semt pazarındaki satış yerlerinin en az yüzde yirmisinin üreticilere ayrılmasını öngörür. Talep olmazsa bu yerler başkalarına verilebilir.
Üretici pazarındaki üründe künye aranır mı?
Üreticinin kendi ürününü doğrudan tüketiciye perakende satması hâlinde bildirim yapılmaz ve künye bulundurma zorunluluğu bu satışlar için aranmaz (Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik md. 41/19 ve 42/3).
Köylü pazarı ile üretici pazarı aynı şey mi?
Mevzuatta 'köylü pazarı' diye ayrı bir tür yoktur; yasal ad 'üretici pazarı'dır. Bazı belediyeler üretici pazarlarına köylü pazarı adını verir. Sitenin verisinde köylü adını taşıyan pazarların bir kısmı Hal Kayıt Sistemi'nde üretici pazarı, bir kısmı semt pazarı türündedir.
Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi — Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 5957 sayılı Kanun
- Mevzuat Bilgi Sistemi — Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik
- T.C. Ticaret Bakanlığı Hal Kayıt Sistemi — Pazar Yerleri
- Mamak Belediyesi — Pazar Yerleri
- İBB Açık Veri Portalı — İstanbul İli Semt Pazarları
