Pazara bez torba ve çekçekle gitmek: kurallar ve ipuçları

Pazara bez torba ya da çekçekle gitmek hem mevzuatın yönüyle hem de resmî beslenme rehberinin önerisiyle örtüşür. Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik, pazardaki malların kese kâğıdına ya da doğada çözünebilen veya bezden yapılmış poşetlere konarak satılmasını ister (md. 19/4). Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği plastik poşeti ücretli hâle getirir ve satış noktalarının bu poşeti bedava vermesini yasaklar. Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022) de plastik poşet ve kese kâğıdı yerine tekrar kullanılabilen bez poşet ve alışveriş çantalarını önerir. Aşağıda kuralları ve pazar gününü kolaylaştıran pratik ipuçlarını bulabilirsiniz.

Pazar Yönetmeliği ne diyor?

Yönetmelik'in 19. maddesinin 4. fıkrası pazara özgü bir ambalaj kuralı koyar: mallar, reklam ya da satış yerini kullanana ilişkin bilgi niteliğindekiler dışında yazılı ve basılı kâğıtlardan yapılmamış kese kâğıtlarına ya da doğada çözünebilen veya bezden yapılmış poşetlere konularak satılır. Başka bir deyişle eski gazete kâğıdından yapılmış külah ya da torba bu kurala uymaz; tezgâhın adının basılı olduğu kese kâğıdı ise uyar. Yönetmelik yürürlüğe girdiğinde bu zorunluluk için bir geçiş süresi tanınmış ve kural 1 Ocak 2014'ten itibaren aranır hâle gelmiştir (geçici md. 1/5).

Yönetmelik, kendi torbanızı getirmenizi zorunlu tutmaz; ama bez torba zaten kuralın saydığı malzemelerden biridir. Kendi bez torbanızı uzattığınızda satıcıdan ayrı bir poşet istemenize gerek kalmaz.

Plastik poşet neden ücretli?

Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği plastik poşeti "plastikten yapılmış tek kullanımlık poşet", poşeti ise satış noktalarında tüketiciye taşıma amacıyla verilen saplı ya da sapsız torba olarak tanımlar (md. 4). Yönetmeliğin ilgili hükümleri şunlardır:

• Plastik poşet kullanımını azaltmak için ücretlendirme uygulaması yapılır; çok hafif plastik poşetler hariç olmak üzere ülke genelinde kişi başına yıllık kullanımın 31 Aralık 2025'e kadar 40 adedi aşmayacak şekilde azaltılması hedeflenir (md. 5/8).
• Çok hafif plastik poşet, çift kat kalınlığı 15 mikronun altında olan ve açık gıdalar için birincil ambalaj olarak ya da bu gıdaların hijyeni için kullanılan torbadır (md. 4). Tartılarak satılan açık gıdalarda kullanılan ince torbalar bu tanıma girebilir.
• Satış noktaları, ücretlendirmeye tabi plastik poşetleri belirlenen ücretin dışında ya da ücretsiz veremez, bunları promosyon ya da kampanyaya dâhil edemez ve tüketicinin poşet talebini azaltacak tedbirleri almakla yükümlüdür (md. 11/1-c).
• Ücretlendirmeye tabi plastik poşetin yıl içinde uygulanacak taban ücretini Bakanlık, Ambalaj Komisyonu'nun önerisini dikkate alarak belirler; Bakanlığın tarifesinden farklı ücret uygulanamaz (md. 23/1).

Ücretin güncel tutarı her yıl değişebildiği için burada rakam vermiyoruz; güncel değer Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın duyurularında yer alır.

Kese kâğıdı mı, bez torba mı?

Pazar Yönetmeliği kese kâğıdını da, bez poşeti de uygun sayar; tercihi sizin alışkanlığınız belirler. Sağlık Bakanlığı'nın TÜBER 2022'deki sürdürülebilir alışveriş önerileri ise bir adım öteye gider: çevre için risk oluşturan plastik poşetler ve üretimi ağaç kesimini gerektiren kese kâğıtları yerine, tekrar tekrar kullanılabilen bez poşetler ve özel alışveriş çantaları önerilir. Rehber aynı bölümde geri dönüştürülebilir ambalajlı ürünleri seçmeyi ve mevsimine uygun ürün almayı da öğütler. Bez torbanın bir avantajı da pazar dönüşü yıkanıp yeniden kullanılabilmesidir; sebze ile balık ya da et için ayrı torbalar ayırmak bu yüzden kolaydır.

Kendi kabınız ve dara

Bez torba hafiftir; ama kavanoz, sepet ya da saklama kabı gibi bir kapla alışveriş yapıyorsanız tartı kuralını bilmeniz işinize yarar. Fiyat Etiketi Yönetmeliği'ne göre açık hâlde satılan ürünün net miktarı belirlenirken dara düşülmek zorundadır (md. 9/2). Dara, malın birlikte tartıldığı kabın ağırlığıdır; plastik poşet, streç film ve kese kâğıdı gibi birim fiyatı etkilemeyecek ambalajlar bu tanımın dışındadır (md. 4/1-o).

Uygulamada şöyle yapabilirsiniz: kabınızı önce boş olarak teraziye koydurun ve ekranın sıfırlandığını görün, sonra ürünü koydurun. Terazinin ekranı zaten size dönük olmalıdır (Pazar Yönetmeliği md. 21/3). Ayrıntılar pazarda terazi ve tartı hakları rehberinde.

Çekçek: pazarda nasıl kullanılır?

Pazar Yönetmeliği çekçek kullanımını yasaklamaz. Yönetmelik'in iki hükmü dolaşımı ilgilendirir: satış yerlerinin ebat ve biçimi, alışveriş için yeterli geçiş yolları bırakacak biçimde belediye encümenince belirlenir (md. 6/2); satıcılar da satış yeri dışında ya da geçiş yollarında mal teşhir edemez, mal ya da boş kap bulunduramaz (md. 17/1-ç). Yani koridorlar alışveriş yapanlar için ayrılmıştır. Çekçekle dolaşırken bu alanı başkalarıyla paylaştığınızı düşünmek yeterlidir.

Pratik birkaç öneri:

• Ağır ürünleri alta koyun. Patates, soğan, kabak gibi sert ve ağır ürünleri çekçekin dibine, domates, şeftali, çilek gibi kolay ezilenleri en üste yerleştirin.
• Ayrı bölmeler kullanın. Çiğ yenecek sebze ve meyveyi, varsa balık ya da etten ayrı bir torbada taşıyın. TÜBER, çabuk bozulan et, tavuk ve balığın çiğ tüketilecek gıdalarla temasının önlenmesini ve alışverişin sonunda alınmasını önerir.
• Liste hazırlayın. TÜBER'in sürdürülebilir alışveriş önerileri arasında alışverişe çıkmadan liste hazırlamak ve ihtiyaçtan fazlasını almamak da vardır. Listenizi pazar alışveriş listesi aracıyla oluşturabilirsiniz.
• Kalabalık saatlerde yavaşlayın. Geçiş yollarında çekçeki önünüzde değil yanınızda tutmak dar koridorlarda başkalarının geçişini kolaylaştırır.

Pazara nasıl gidilir?

TÜBER, alışverişe mümkünse yürüyerek ya da bisikletle gitmeyi, bireysel araç yerine toplu taşımayı tercih etmeyi önerir. Pazar Yönetmeliği de tüketicilerin pazar yerlerine kolay ulaşabilmesi için belediye ya da meslek kuruluşunun ücretsiz servis hizmeti verebileceğini söyler (md. 31); bu servisin olup olmadığını kendi belediyenizden öğrenebilirsiniz. Evinize en yakın pazarı bugün yakınımda pazar aracıyla, haftalık pazar düzeninizi haftalık pazar takvimi aracıyla çıkarabilirsiniz.

Yağmurlu günlerde üstü kapalı pazarlar çekçekle alışverişi kolaylaştırır. Sitenin kaynak verisinde (Hal Kayıt Sistemi ve belediye açık verisi) kapalı olarak kayıtlı pazarlardan bazıları: İstanbul Kadıköy'deki Merkez 1 Pazarı salı, İstanbul Beşiktaş'taki Ulus Pazarı çarşamba, İzmir Karşıyaka'daki Karşıyaka Çok Katlı Pazar Yeri salı, Bursa Orhangazi'deki Orhangazi Belediyesi Kapalı Pazar Yeri pazartesi ve Balıkesir Havran'daki Kapalı Sebze Pazarı cuma günü kurulur. Tümü için kapalı pazar yerleri listesine bakabilirsiniz.

Pazar günü çantası: kısa kontrol listesi

Ne	Neden
Birkaç bez torba ya da file	Yönetmelik'in saydığı poşet türlerinden biri; plastik poşet ücretli
Çekçek	Ağır alışverişte taşımayı kolaylaştırır
Ayrı bir torba	Çiğ yenecek ürünleri balık ve etten ayırmak için
Kapaklı kap ya da kavanoz	Zeytin, peynir gibi ürünler için; dara düşülmesini isteyin
Alışveriş listesi	İhtiyaç kadar almak, israfı azaltmak için

Pazarda ortaya çıkan atıklar için de kural vardır: her pazar yerinde çöp toplama yeri bulunması zorunludur ve satıcılar atıklarını belirlenen yerde toplayıp satış yerini temiz tutmak zorundadır (Pazar Yönetmeliği md. 6 ve 17/1-c). Pazarı ilk kez gezecekseniz pazar alışverişinin püf noktaları rehberi iyi bir başlangıçtır.