Pazar yeri mevzuatı: hangi kanun ve yönetmelik geçerli?

Semt ve üretici pazarlarının temel çerçevesini iki metin çizer: 5957 sayılı Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ve bu kanuna dayanan Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik. Pazarın kurulması, tezgâh tahsisi, satış kuralları, fiyat etiketi, terazi, denetim ve cezalar bu iki metindedir. Künye ve Hal Kayıt Sistemi için Toptancı Halleri Yönetmeliği, zabıtanın genel yetkileri için Belediye Kanunu ve Belediye Zabıta Yönetmeliği devreye girer. Bu rehber hangi konunun hangi metinde olduğunu gösteren bir haritadır.

Metinlerin haritası

Metin	Pazar açısından düzenlediği konular	Başlıca maddeler
5957 sayılı Kanun (RG 26.03.2010)	Tanımlar, pazar yerlerinin kuruluş ilkeleri, üreticiye %20 pay, tahsis, yasaklar, idari para cezaları, hal hakem heyeti	md. 2, 7, 10, 11, 13, 14
Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.07.2012)	Kuruluş, zorunlu tesisler, yerleşim planı, kuruluş günü ve saatleri, tahsis ve kura, satış kuralları, künye, fiyat etiketi, tartı, denetim, cezalar	md. 5–32
Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik (RG 07.07.2012)	Hal Kayıt Sistemi'ne kayıt, bildirim, künyenin içeriği	md. 40–43
5393 sayılı Belediye Kanunu	Belediyenin toptancı ve perakendeci halleri kurma yetkisi, izinsiz seyyar satıcıyı men, zabıtanın genel görevi	md. 15/j, 15/m, 51
Belediye Zabıta Yönetmeliği (RG 11.04.2007)	Zabıtanın 5957 sayılı Kanun'dan doğan görevleri, tartı damgası kontrolü, pazar yerlerinde düzen	md. 10, 11
5262 sayılı Organik Tarım Kanunu	Organik ürünün tanımı, sertifika, etiket	md. 3, 5, 8

Yönetmeliğin kendisi de ayrıca başka kanunlara atıf yapar: tahsis ücreti için 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu, terazi için 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu, özel güvenlik için 5188 sayılı Kanun, idari para cezasının usulü için 5326 sayılı Kabahatler Kanunu.

5957 sayılı Kanun: çerçeve

Kanun 11 Mart 2010'da kabul edildi ve 26 Mart 2010 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Amacı, sebze ve meyve ticaretinin kaliteli, standartlara ve gıda güvenilirliğine uygun biçimde, serbest rekabet içinde yapılmasını; toptancı halleri ile pazar yerlerinin çağdaş bir sisteme kavuşmasını sağlamaktır (md. 1).

Pazar yerlerine doğrudan ayrılmış madde 7. maddedir. Burada dört temel ilke var: semt pazarının yeri belirlenirken tüketici piyasasının büyüklüğü, ulaşım, pazarların birbirine yakınlığı ve çevreye, altyapıya, trafiğe yükü dikkate alınır; satış yerlerinin en az yüzde yirmisi üreticilere ayrılır; üretici pazarı semt pazarıyla aynı gün kurulamaz; belediyeler modern pazar yerleri kurmak, hijyenik bir çalışma ortamı sağlamak ve denetim yapmakla görevlidir. Aynı madde ayrıntıların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceğini söyler; Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik bu yetkiye dayanır.

13. madde yasakları sayar. Pazarla ilgili olanlardan bazıları: satış yeri olmadan satış, satış yeri dışında ya da geçiş yolunda mal teşhiri, çevreyi rahatsız edecek biçimde satış ve tüketiciye kötü muamele, atıkların toplanmaması, aynı kaba farklı kalitede ya da eksik miktarda mal koymak, tartıyı hileli kullanmak, künyeyi tahrif etmek.

14. madde cezaları belirler. Kanunda her yasak için bir tutar yazılıdır; ancak bazı eylemlerde pazar yerlerindeki satış yerini kullananlara bu cezalar onda bir oranında uygulanır (md. 14/2) ve aynı takvim yılında tekrarlanan eylemde ceza her tekrar için iki katına çıkar (md. 14/3). Yönetmelik madde 25/6'ya göre tutarlar her yıl Vergi Usul Kanunu'na göre ilan edilen yeniden değerleme oranında artırıldığından, kanun metnindeki rakamlar bugünkü tutarı göstermez.

Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik: bölüm bölüm

Yönetmelik yedi bölümden oluşur. Aşağıda her bölümü ve sitedeki ilgili rehberi özetledik.

1. Amaç, kapsam, tanımlar (md. 1–4)

Semt pazarı, üretici pazarı, pazarcı, üretici, tahsis, tahsis ücreti, künye ve bildirim miktarı gibi kavramlar burada tanımlanır. Örneğin perakende satış, tek seferde bildirim miktarının (100 kg, 150 adet, 50 bağ) altındaki satıştır. Kısa tanımlar için sözlüğe bakabilirsiniz.

2. Kurulma, işletme, taşıma, kapatma (md. 5–10)

Pazarı yalnızca belediye ya da yarısından fazlasına sahip olduğu iştirak kurabilir; kuruluşa, on kişilik bir komisyonun raporu dikkate alınarak belediye meclisi karar verir. Zorunlu tesisler (zabıta bürosu, çöp toplama yeri, elektronik tartılar, hoparlör, aydınlatma, güvenlik kamerası, tuvalet) ve kuruluş günü ile saatlerinin encümence belirlenmesi de bu bölümdedir. Ayrıntılar: pazar yeri nasıl kurulur, taşınır, kapatılır ve pazar açılış-kapanış saatleri.

3. Satış yerlerinin işletilmesi (md. 11–16)

Tahsis, başvuru şartları, ilan ve kura usulü, taşınan pazarlarda tahsis, tahsis ücreti ve devir kuralları. 2024 değişikliğiyle bazı fıkralar yürürlükten kaldırıldı ve kapalı pazarlardaki eski haklar için Geçici Madde 2 eklendi. Ayrıntılar: pazarcı olmak ve tezgâh tahsisi.

4. Satış işlemleri (md. 17–21)

Tüketiciyi en çok ilgilendiren bölüm budur. Satış yerinin bizzat kullanılması, sisteme bildirim ve künye (md. 18), satış kuralları ve poşet (md. 19), fiyat etiketi (md. 20) ve elektronik tartı (md. 21) bu maddelerdedir. Tüketici tarafı için fiyat etiketi ve künye ile terazi ve tartı hakları rehberlerine bakabilirsiniz.

5. İdarelerin görevleri (md. 22–24)

Belediyenin görevleri (işletme, tahsis, sisteme kayıt, hijyen, denetim, tüketicinin bilinçlendirilmesi), idari para cezası tutanağı ve denetim yetkisi. Ayrıntılar: pazar yerinde zabıta denetimi.

6. Cezalar (md. 25–27)

İdari para cezaları, bir aya kadar faaliyetten men ve tahsisin iptali. Men cezasının uygulandığı satış yerine bilgi levhası asılır (md. 26/2).

7. Çeşitli hükümler (md. 28–34)

Kimlik kartı, kıyafet, eğitim, tüketiciler için ücretsiz servis imkânı (md. 31) ve uyuşmazlıklarda hal hakem heyeti yolu (md. 32).

Yönetmelikteki değişiklikler

Yönetmelik yayımlandığından bu yana dört kez değişti. Hangi maddenin ne zaman değiştiğini mevzuat.gov.tr'deki metinde her fıkranın yanındaki notlardan izleyebilirsiniz.

Değişiklik tarihi (Resmî Gazete)	Sayı	Öne çıkan etki
31.12.2012	28514 (4. mükerrer)	Geçiş hükümlerindeki tarihlerin değiştirilmesi
13.07.2013	28706	Belediye iştiraklerinin pazar kurup işletebilmesi, kapalı pazarlara otopark ve havalandırma şartı, tahsisin devri kurallarının yenilenmesi
11.03.2017	30004	Meslek odası kaydı şartı, toplu tahsilatın bir ayla sınırlanması, devirde ücretsizlik
19.07.2024	32606	Bazı tahsis fıkralarının yürürlükten kaldırılması, kapalı pazarlardaki eski haklar için Geçici Madde 2

Geçiş hükümleri de bir zamanlar önemliydi: Yönetmelik yürürlüğe girdiğinde mevcut pazarların uyum için belirli sürelerde (büyükşehirlerde 1.1.2017'ye kadar) zorunlu tesisleri tamamlaması, elektronik tartı zorunluluğunun 1.1.2015'ten itibaren aranması öngörülmüştü (Geçici Madde 1). Bu süreler dolduğundan kurallar bugün tüm pazarlarda geçerlidir.

Belediye Kanunu ve Zabıta Yönetmeliği

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 15. maddesi belediyeye toptancı ve perakendeci halleri kurma, işletme ya da izin verme yetkisi (j bendi) ve izinsiz satış yapan seyyar satıcıları faaliyetten men etme yetkisi (m bendi) verir. Kanunun 51. maddesi zabıtayı beldenin esenlik, huzur, sağlık ve düzeninden sorumlu tutar.

Belediye Zabıta Yönetmeliği'nin 10. maddesi zabıtanın görevleri arasında açıkça 5957 sayılı Kanun ve yönetmeliklerinin zabıtaya verdiği görevleri, ölçü ve tartı aletlerinin damgalarını kontrol etmeyi ve izin verilmeyen yerlerin işgalini önlemeyi sayar. 11. madde ise pazar ve panayır yerlerinde geliş-gidişi zorlaştıranları uyarma ve gerekli işlemi yapma yetkisini düzenler.

Belediyenin kendi düzenlemeleri

Pazar kurallarının bir kısmı ulusal metinlerde değil, belediye kararlarında belirlenir. Yönetmelik bunları açıkça belediye organlarına bırakır:

• Belediye meclisi: pazarın kurulması, taşınması, kapatılması; tahsis ücreti tarifesi (md. 5, 10, 15).
• Belediye encümeni: yerleşim planı, tezgâh ebatları, kuruluş günü ve saatleri, pazarda satılabilecek diğer mallar, tahsis ve iptal kararları, idari para cezaları (md. 6, 8, 9, 19, 25, 27).
• Belediye: kıyafetin özellikleri, idari düzenlemeler (md. 22, 29).

Bu yüzden iki ilçedeki pazarın saatleri, tezgâh ölçüleri ya da satılan ürün yelpazesi farklı olabilir. Sitenin verisinde de bu çeşitlilik görülüyor: Selçuklu Belediyesi Hocacihan Semt Pazarı gibi pazarları için 08:00–19:00, Mamak Belediyesi Köylü Pazarı için 08:00–14:00 saatini yayımlıyor. Konya'da Binkonut Sebze (Pazartesi) ve Binkonut Tuhafiye (Perşembe) gibi aynı yerde gıda ve tuhafiyenin ayrı günlere konduğu örnekler var. İstanbul'daki Fatih Çarşamba Pazarı ise İBB verisinde "büyük" sınıfında.

Mevzuatı güncel takip etmek

Mevzuat metinlerinin güncel hâli mevzuat.gov.tr'de yayımlanır; değişiklik yapan yönetmelikler de metnin sonundaki tabloda listelenir. Bu rehberdeki madde numaraları, 27 Eylül 2026 itibarıyla mevzuat.gov.tr'deki güncel metinden kontrol edildi. Kendi pazarınıza özgü kuralları (saat, ücret, satılabilecek mallar) öğrenmek için belediyenizin meclis ve encümen kararlarına ya da pazar yerindeki zabıta bürosuna başvurabilirsiniz.