Yumurta kodu nasıl okunur? 0, 1, 2, 3 ne demek?

Yumurtanın kabuğundaki kodu soldan sağa okursunuz. İlk rakam tavuğun nasıl yetiştirildiğini gösterir: 0 organik, 1 açık dolaşım alanına erişimli (free range), 2 kümeste kafessiz, 3 kafesli yetiştiricilik. Ardından ülke kodu TR, iki haneli il trafik kodu, işletmeye özgü numara ve tireden sonra kümes numarası gelir. Bu düzen Türk Gıda Kodeksi Yumurta Tebliği'nin 12. maddesiyle belirlenmiştir ve kod damgalanmamış A sınıfı yumurta ne toptan ne perakende satışa sunulabilir. Kod size yumurtanın hangi ildeki hangi işletmenin hangi kümesinden geldiğini söyler.

Kodun parçaları

Tebliğ, işletme numarasını 15 haneli bir numara olarak tanımlar: bir haneli yetiştirme metodu kodu, iki haneli ülke kodu, iki haneli il trafik kodu ve işletmeye özgü on haneli sayı (md. 4/1-d). Tebliğ'in kendi örneği organik bir işletme içindir: 0TR060000060000-01.

Parça	Örnekte	Anlamı
Yetiştirme metodu kodu	0	0 organik, 1 açık dolaşım, 2 kümeste kafessiz, 3 kafesli
Ülke kodu	TR	Türkiye
İl trafik kodu	06	İşletmenin bulunduğu il (06 Ankara'dır)
İşletmeye özgü numara	0000060000	Tarım ve Orman Bakanlığı veri tabanındaki işletme kaydı
Kümes numarası	01	İşletmedeki kümesin sıra numarası

Kodun damgalanmasında iki pratik kural vardır. Birincisi, harfler ve rakamlar en az 2 milimetre yükseklikte, kolay görülür ve okunaklı olmalıdır. İkincisi, işletme numarasını 15 haneye tamamlamak için kullanılan aradaki sıfırlar damgalanmayabilir (md. 12/1-a). Bu yüzden kabuktaki kod, tablodaki örnekten daha kısa görünebilir; önemli olan ilk rakam, TR, il kodu ve kümes numarasının seçilebilmesidir. İl kodu size tanıdık gelecektir: araç plakalarındaki il numarasıyla aynıdır; örneğin İzmir 35, Bursa 16, Konya 42'dir.

0, 1, 2, 3: yetiştirme metodu

Kodun ilk rakamı sistem tarafından otomatik olarak verilir ve yetiştirme metodunun tespitinde Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik esas alınır (md. 12/1-a). Metot kodu ayrıca paketin etiketinde de açıklanır; örneğin "0: Organik yetiştiricilik" biçiminde (md. 12/1-b).

• 0 – Organik: Organik mevzuata göre sertifikalı üretim.
• 1 – Açık dolaşım alanına erişim: Tebliğ'deki ifadesiyle "free range".
• 2 – Kümeste kafessiz: Tavuklar kümes içinde, kafes olmadan barınır.
• 3 – Kafesli: Kafes sisteminde üretim.

Okunabilirlik için de bir tolerans tanımlanmıştır: denetimde her hazır ambalajdaki yumurtaların yüzde 20'sine kadarında kodun okunamaması tolerans kabul edilir (md. 12/1-c). Yani paketteki bir iki yumurtada silik kod olağan sayılabilir; ama paketin tamamında kod yoksa bu kurala aykırıdır.

Paket etiketinde neler yazar?

Kabuktaki kod izlenebilirliği, paket etiketi ise kalite ve tazeliği anlatır. Tebliğ'e göre A sınıfı yumurta paketinde:

• Sınıf ve ağırlık ürün adıyla aynı yüzde yazılır; sınıf için "A sınıfı" ya da "A" kullanılır (md. 12/1-ç).
• Ağırlık sınıfı XL, L, M, S harfleriyle ya da karşılık gelen ifadelerle belirtilir; bu sınıflar renk, sembol ya da markayla alt sınıflara bölünemez (md. 12/1-d).
• Tavsiye edilen tüketim tarihi açıkça yazılır (md. 12/1-e).
• "Satın aldıktan sonra buzdolabında/soğukta muhafaza ediniz" ifadesi net olarak görülür (md. 12/1-j).
• "Ekstra taze" ibaresi kullanılıyorsa yumurtlama tarihi ve "…tarihine kadar ekstra taze" ifadesi yer alır (md. 12/1-g).

Ağırlık sınıfı	Anlamı	Ağırlık
XL	Çok büyük	73 g üzeri
L	Büyük	63 g üzeri, 73 g altı
M	Orta	53 g üzeri, 63 g altı
S	Küçük	53 g altı

Ağırlık sınıfları Tebliğ'in 2014'te Resmî Gazete'de yayımlanan Ek-2'sinden alınmıştır.

Tazelik kuralları: 28 gün ve "ekstra taze"

Tebliğ'in 2025'te güncellenen hükümlerine göre A sınıfı yumurta yumurtlama tarihinden itibaren en fazla 28 gün içinde son tüketiciye ulaştırılır ve bu süreden sonra satış için piyasada bulundurulamaz. Tavsiye edilen tüketim tarihi de yumurtlamadan itibaren 28 günü aşamaz; paketteki yumurtaların yumurtlama tarihleri farklıysa en eski tarih esas alınır (md. 12/1-f).

"Ekstra taze" ise daha dar bir tanımdır: paketlendiği tarihte hava boşluğu 4 milimetre ya da daha az olan A sınıfı yumurta, yumurtlamadan itibaren dokuzuncu güne kadar bu adla satılabilir (md. 4/1-ç ve 12/1-g). Ekstra taze satılacak yumurtalar yumurtlamadan sonraki dört gün içinde, diğer A sınıfı yumurtalar ise on gün içinde sınıflandırılıp işaretlenip paketlenmelidir; on gün içinde işaretlenmeyen yumurta B sınıfı sayılır (md. 12/1-m). B sınıfı yumurta doğrudan tüketime değil, gıda sanayiine gönderilir (md. 5/3).

Pazarda yumurta alırken

Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik pazarda satılacak gıdaların ilgili mevzuatına uygun satılmasını ister (md. 19/1); yumurta için bu mevzuat Yumurta Tebliği'dir. Tebliğ'in pazarda işinize yarayacak hükümleri şunlardır:

• Yumurta son tüketiciye hazır ambalajlı olarak sunulur (md. 12/1-k).
• Yumurta yaprak, saman gibi hijyenik olmayan malzemeler içinde satışa sunulamaz (md. 13/1-d).
• Yumurta temiz, kuru, yabancı kokulardan uzak yerde tutulur; darbeden, doğrudan güneş ışığından ve büyük sıcaklık dalgalanmalarından korunur (md. 13/1-b).
• Yumurtlamadan sonraki 18. güne kadar soğutma zorunlu değildir; 18. günden itibaren +5 ile +8 °C arasında muhafaza edilmelidir (md. 13/1-c).
• A sınıfı yumurta yıkanamaz, başka yöntemle temizlenemez ve yağlanamaz (md. 5/2-b).

Satın alırken Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Beslenme Rehberi'nin önerisi de kısadır: kabuğu temiz, çatlağı ve kırığı olmayan yumurtayı seçin; kırık, çatlak ya da kirli yumurtayı almayın. Rehber evde yumurtanın buzdolabında yıkanmadan saklanmasını, kullanılmadan hemen önce yıkanmasını önerir; besinlerin saklama sıcaklıkları tablosunda yumurta için 5–12 °C aralığını verir.

Kısa okuma örneği

Kabukta "2TR35…-03" gibi bir kod gördüğünüzü düşünün. Buradan şunları çıkarırsınız: yumurta kümeste kafessiz sistemde (2), Türkiye'de (TR), İzmir'de (35) kayıtlı bir işletmenin 3 numaralı kümesinden gelmiştir. Paketin üzerindeki "A" ve "M" işaretleri ise yumurtanın A sınıfı ve 53–63 gram arası orta boy olduğunu gösterir; tavsiye edilen tüketim tarihi de yumurtlamadan en fazla 28 gün sonrasıdır.

Tebliğ'i Tarım ve Orman Bakanlığı yürütür ve Tebliğ'e aykırılıklarda 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'na göre yaptırım uygulanır (md. 15, 19). Bakanlığın acil numaraları arasında 174 Gıda Hattı yer alır. Genel başvuru yolları için pazarda tüketici hakları, evde saklama için sebze ve meyve nasıl yıkanır ve saklanır rehberlerine bakabilirsiniz.

Yumurtayı pazar gününüze ekleyin

Yumurta, taze sebze ve meyve gibi pazar alışverişinin parçası olabilir; üretici pazarlarında da aynı kurallar geçerlidir. Sitenin kaynak verisinde (Hal Kayıt Sistemi ve belediye açık verisi) üretici pazarı olarak kayıtlı yerlere örnek olarak Ankara Mamak'taki kapalı Köylü Pazarı perşembe, İstanbul Sarıyer'deki kapalı Köylü Pazarı pazartesi, Çanakkale merkezdeki Harmanlık Üretici ve Kooperatif Pazarı cumartesi, İzmir Çeşme'deki Çeşme Üretici Pazar Yeri çarşamba ve Bursa Mustafakemalpaşa'daki Üretici Pazarı perşembe günü kurulur. Tüm üretici pazarları üretici pazarları listesinde, kavram ise üretici pazarı nedir rehberinde.

Saklama için Sağlık Bakanlığı önerisi

Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022), satın alırken kabuğu temiz, çatlağı ve kırığı olmayan yumurtaların seçilmesini ve buzdolabında yıkanmadan saklanmasını önerir; rehberin saklama tablosunda yumurta için verilen sıcaklık 5–12 °C'dir. Pazardan aldığınız yumurtayı da bu kurala göre saklayın.