Kapalı pazar yeri nedir, hangi şehirlerde var?

Kapalı pazar yeri, üstü kalıcı bir çatıyla örtülmüş semt ya da üretici pazarıdır. Mevzuat açısından ayrı bir pazar türü değildir: Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik hem semt pazarını hem üretici pazarını "açık veya kapalı" pazar yeri olarak tanımlar. Kapalı pazarı açık pazardan ayıran hukuki fark, zorunlu tesislere eklenen otopark ve havalandırma şartıdır. Sitenin kaynak verisinde 42 ilde 422 pazar kapalı olarak işaretli.

Mevzuatta kapalı pazar

5957 sayılı Kanun'un 2. maddesi ve Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 4. maddesi, semt pazarını da üretici pazarını da açık ya da kapalı olabilecek yerler olarak tanımlar. Bu yüzden kapalı bir pazarda da tahsis, fiyat etiketi, terazi, künye ve denetim kuralları açık pazardakiyle aynıdır.

Yönetmeliğin 6. maddesi her pazar yerinde bulunması gereken tesisleri sayar: pazarcı ve üretici satış yerleri, zabıta bürosu, çöp toplama yeri, elektronik tartılar, hoparlör sistemi, aydınlatma sistemi, güvenlik kamerası ve tuvalet. 2013'te eklenen 11. fıkra, kapalı pazarlar için bu listeye iki şey ekler:

• pazarın iş hacmine ve kullanıcıların ihtiyacına yetecek büyüklükte otopark alanı,
• yeterli kapasitede havalandırma sistemi.

Aynı fıkra, kapalı alanlara ilişkin diğer mevzuatın (yangın, yapı güvenliği gibi) ayrıca uygulanacağını hatırlatır. Kapalı pazarlarda tezgâh ölçüleri, geçiş yolları ve satış yerlerinin düzeni de açık pazarlarda olduğu gibi meslek kuruluşunun görüşü alınarak belediye encümenince belirlenir (md. 6/2).

Her kapalı yapı pazar yeri değildir

Adında "kapalı" geçen her yapı bu yönetmelik anlamında bir pazar yeri sayılmaz. Yönetmelik madde 4'e göre pazar yeri, belediyelerce belirlenen yer ve günlerde kurulan semt ve üretici pazarlarıdır. Kalıcı dükkânlardan oluşan tarihî çarşılar ya da alışveriş merkezleri bu tanıma girmez. Toptan alım satımın yapıldığı toptancı halleri de pazar yeri değildir; onları Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik ayrıca düzenler. İki kurum arasındaki farkı semt pazarı ile toptancı hal farkı rehberinde anlattık.

Kapalı pazarın bir yapıya sahip olması, tezgâhların her gün kurulacağı anlamına da gelmez. Kuruluş günü ile açılış ve kapanış saatleri, açık pazarlarda olduğu gibi, meslek kuruluşunun görüşü alınarak belediye encümenince belirlenir (md. 9). Kapalı yapının pazar olmayan günlerde başka amaçlarla kullanılıp kullanılmadığı ise her belediyenin kendi kararıdır ve kaynak verilerde yer almaz.

Satış yerleri kiralanabilir mi?

Pazar yerlerindeki satış yerleri, kapalı olsun açık olsun, tahsis yoluyla işletilir (Yönetmelik md. 11/1; Kanun md. 11/3). Yani tezgâh bir mülk değil, işgaliye harcı karşılığında verilen geçici kullanım hakkıdır. 19 Temmuz 2024'te yönetmeliğe eklenen Geçici Madde 2, kapalı pazarlara özgü bir geçiş hükmü içerir: 3 Mayıs 2024'ten önce kapalı pazar yerlerinde kurulmuş sınırlı ayni haklar ve kiracılık hakları, öngörülen süre sonuna kadar geçerliliğini korur. Bu hakkın sahibi satış yerini kendisi kullanabilir ya da 12. maddedeki şartları taşıyan birine kiralayabilir; kira sözleşmesi belediye veya iştirakinin onayıyla geçerli olur ve süresi hakkın süresini aşamaz. Tahsis kurallarının ayrıntıları tezgâh tahsisi ve kura rehberinde.

Veride "kapalı" nasıl belirlendi?

Sitenin verisinde bir pazarın kapalı sayılması için kaynaktaki bilgi esas alınır. Ölçüt kapalı pazar yerleri listesinde de yazılıdır:

• İBB Açık Veri Portalı'ndaki pazar tipi alanı "Kapalı" olan İstanbul kayıtları,
• Konya (Selçuklu) ve Mamak belediyelerinin yapı tipi alanında "kapalı" yazan kayıtlar,
• Etimesgut Belediyesi'nin pazar yerleri sayfasında adresinin yanında "Kapalı Semt Pazar Alanı" notu bulunan kayıtlar,
• İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Hal Kayıt Sistemi kayıtlarında resmî adında "kapalı" geçen pazarlar.

422 kapalı pazar kaydının 294'ünün resmî adında "kapalı" sözcüğü geçiyor; geri kalanı belediyelerin sınıflandırma alanından geliyor. Bu nedenle adında "kapalı" geçmeyen bir pazar da kapalı olabilir, ya da kaynakta bu bilgi hiç bulunmayabilir. Hal Kayıt Sistemi'nin il tablolarında yapı tipi alanı olmadığından, birçok ilde kapalı pazar sayısı gerçekte daha yüksek olabilir.

Hangi illerde kaç kapalı pazar var?

Sitenin kaynak verisine göre (Hal Kayıt Sistemi / belediye açık verisi) kapalı pazar kaydı en çok olan iller şunlar:

İl	Kapalı pazar kaydı	İl listesi
İstanbul	107	İstanbul kapalı pazar yerleri
Konya	32	Konya kapalı pazar yerleri
İzmir	31	İzmir kapalı pazar yerleri
Denizli	27	Denizli pazarları
Antalya	26	Antalya pazarları
Ankara	23	Ankara kapalı pazar yerleri
Kocaeli	23	Kocaeli pazarları
Adana	21	Adana pazarları
Sakarya	17	Sakarya pazarları
Bursa	13	Bursa kapalı pazar yerleri

Kapalı pazarların gün dağılımı da ilginç bir tablo çiziyor: kayıtların 80'i Cumartesi, 76'sı Cuma, 72'si Pazar günü kuruluyor; en az kurulan gün Salı (51). 28 kapalı pazar ise haftada birden fazla gün açılıyor.

Farklı şehirlerden örnekler

Kapalı pazarlar her şehirde farklı biçimde örgütlenmiş. Bazı belediyeler aynı yapıyı farklı günlerde farklı ürün gruplarına ayırıyor, bazıları tek bir kapalı yapıda haftanın birkaç günü pazar kuruyor.

Konya (Selçuklu): Belediyenin açık veri kaydında sebze-meyve ve tuhafiye pazarları ayrı günlere yazılmış. Örneğin Özalkent (Sebze) Kapalı Semt Pazarı Cuma, aynı yerdeki Özalkent (Tuhafiye) Kapalı Semt Pazarı Cumartesi kuruluyor. Selçuklu kayıtlarında açılış 08:00, kapanış 19:00 olarak geçiyor.

İzmir: Büyükşehir verisinde birden fazla gün kurulan kapalı pazarlar dikkat çekiyor: Balçova Kapalı Pazar Yeri Çarşamba ve Cumartesi, Bozyaka Kapalı Pazar Yeri Salı ve Cuma, Alpaslan Kapalı Pazar Yeri Çarşamba ve Cuma günleri kuruluyor. Aliağa'daki kayıt ise adından da anlaşılacağı gibi katlı bir kapalı pazar.

Denizli (Merkezefendi): Hal Kayıt Sistemi'ndeki kayıtların çoğu adında "(Kapalı)" ibaresi taşıyor; Kaleiçi Pazartesi, İncilipınar Salı günü kuruluyor.

Antalya: Muratpaşa'daki Sigorta Kapalı Çarşamba Pazarı Üst Kat kaydı, aynı yapının katlarının ayrı pazar olarak kaydedilebildiğini gösteriyor.

Bursa (Karacabey): Ömer Matlı Kapalı Pazar Yeri (Balık Hali) kayıtta haftanın yedi günü açık görünüyor; aynı yapıdaki pazar ise Salı günü kuruluyor.

Kapalı pazara giderken

• Günü kontrol edin. Yapının orada olması pazarın her gün kurulduğu anlamına gelmiyor. Pazar sayfasındaki gün bilgisine ya da gün sayfalarına bakın.
• Otoparkı sorun. Mevzuat kapalı pazarlarda otopark alanı istese de kapasite pazardan pazara değişir. Toplu taşıma daha rahat olabilir; bazı belediyeler Yönetmelik madde 31'e dayanarak pazara ücretsiz servis de düzenleyebilir.
• Tartıyı kullanın. Kapalı pazarlarda da giriş ve çıkışlarda tüketicilerin kullanabileceği elektronik tartı bulunmalıdır (md. 6/7).
• Tuhafiye ve gıda ayrımına dikkat. Konya örneğinde olduğu gibi bazı kapalı pazarlarda gıda ve giyim farklı günlerde satılıyor. Giyim pazarları için giyim ve tuhafiye pazarları listesine bakabilirsiniz.

İstanbul'daki 107 kapalı pazarın ilçe ilçe dökümü için İstanbul kapalı pazar yerleri rehberine göz atın. Terimin kısa tanımı kapalı pazar yeri sözlük maddesinde.